Rozdział XIX

Wykorzystanie różnych pomocy dydaktycznych
w nauczaniu osób niewidomych języka angielskiego

Spośród sposobów prezentacji słownictwa proponowanych przez H. Komorowską najmniej przydatny jest z pewnością ilustracja za pomocą gestu i mimiki, choć z pewnością osoby niewidome są w stanie rozpoznać różnice w brzmieniu głosu wypowiedzianego przez osoby uśmiechnięte i zasmucone. Gest, wykonany przez nauczyciela czy niewidomego ucznia (sterowanego przez nauczyciela) może pomóc w zrozumieniu znaczenia szeregu wyrazów – stać, siadać, podskakiwać etc. Może jednak mieć nieprzewidziane konsekwencje, uwidocznione we wspomnianej wcześniej wypowiedzi dorosłej osoby niewidomej, która przez całe życie była przekonana, że podczas lotu samoloty machają skrzydłami. Mogło to być związane właśnie z wcześniejszą ilustracją znaczenia słowa „latać” dokonaną za pomocą gestu.

Konkretne przedmioty – drobne artykuły gospodarstwa domowego, owoce, warzywa, artykuły spożywcze i różne przedmioty codziennego użytku to wspaniałe, działające na wyobraźnię i przede wszystkim - w pełni zrozumiałe dla niewidomego ucznia „integracyjne” pomoce dydaktyczne’. Nauczanie słownictwa i języka potocznego połączone z możliwością wzięcia do ręki i oglądania dobrze znanych przedmiotów takich jak łyżka, widelec, kubek czy talerzyk to nie tylko sposób skuteczny, ale dający zarówno niewidomym, jak i widzącym dzieciom ogromną przyjemność. Zabawa w sklep, w którym można kupić prawdziwe jabłka, ziemniaki, marchew, banana lub pomarańczę sprawi uczniom więcej radości i zostanie lepiej zapamiętana, niż dialog wyuczony na pamięć jedynie w oparciu o nagranie dostępne na kasecie. Kilka monet angielskich podnosi jeszcze atrakcyjność lekcji. Przygotowanie prostego posiłku, nakrywanie do stołu a także sprzątanie po zabawie może, nawet na lekcji języka obcego przerodzić się we wspaniałą zabawę i przygodę językową, stanowiąc równocześnie ważny element w zdobywaniu samodzielności przez dzieci niepełnosprawne. Wszystkie te zajęcia znane są wychowawcom w przedszkolach i nauczycielom wczesnoszkolnym. Nadal niedoceniane są jednak przez nauczycieli języków obcych.

Kontakt z prawdziwym przedmiotem jest z pewnością najlepszym sposobem zilustrowania znaczenia nowych wyrazów. Warunki w klasie są wprawdzie w dużej mierze ograniczone w tym względzie, ale z pewnością wysiłek związany z przyniesieniem do klasy zabawkowego zestawu naczyń kuchennych czy kompletu ubrań dla lalek, zostanie nagrodzony szybkim zapamiętaniem nowego słownictwa.

Modele przedmiotów, zwierząt i budynków, to w przypadku uczniów niewidomych nieunikniona ostateczność. Plastikowy króliczek w niczym nie przypomina miękkiego i ciepłego w dotyku ruchliwego zwierzątka. Podobnie pozbawione zapachu sztuczne kwiaty, jabłka lub inne owoce nie skojarzą się dziecku niewidomemu od razu z przedmiotami, które tylko udają. Możliwie wierne modele egzotycznych zwierząt czy budowli, z pewnością przybliżą w jakimś stopniu wyobrażenie o ich kształcie, zwłaszcza jeśli przedstawione zostaną w kontekście innych, znanych dziecku przedmiotów (modeli), pozwalających na porównanie ich wielkości. Należy jednak pamiętać, że prawdziwy słoń, wielbłąd czy nawet krowa zawsze pozostaną dla niewidomego dziecka wielką niewiadomą będącą poza zasięgiem eksploracji niezbędnej do zapoznania się z kształtem całego zwierzęcia. Warto jednak poświęcić sporo uwagi umiejętności rozpoznawania przez uczniów miniatur przedstawiających ludzi, zwierzęta, budynki, pojazdy etc. Układane w różne konfiguracje doskonale zastępują one fotografie i rysunki, z których korzystają uczniowie widzący.

Pozostałe sposoby wprowadzania słownictwa – synonim, antonim, objaśnienia, definicja i wreszcie polski odpowiednik (gdy nie ma innego wyjścia) są całkowicie dostępne dla osób niewidomych.

Spośród stosowanych technik wspomagających utrwalanie słownictwa (i równocześnie pisowni) warto zastosować ćwiczenia tematyczne oraz ćwiczenia polegające na wykluczeniu z danego zbioru wyrazu, który nie pasuje do reszty. Do przygotowania takich ćwiczeń potrzebne będą:

  1. maszyna brajlowska
  2. kartoniki na których powinny zmieścić się pojedyncze wyrazy pisane w brajlu
  3. Knotyczki (Wikki Stix)

Rozsypane karteczki uczniowie układają w komplety wyrazów pasujących do siebie tematycznie, lub odrzucają z „kompletów” wyraz nie związany z resztą pod względem tematu.

W innej wersji ćwiczenia tematycznego można ułożyć wyrazy związane tematycznie w dwóch kolumnach i polecić uczniom, aby połączyli linią pary wyrazów takie jak na przykład jabłko – owoc, kura – ptak domowy, papuga – ptak egzotyczny etc. Do łączenia wyrazów w pary uczniowie niewidomi wykorzystują opisane wcześniej knotyczki, tak jak to zilustrowano poniżej:

 

Bingo

Bingo to znana i lubiana zabawa pozwalająca na utrwalanie słownictwa i pisowni. Do zastosowania jej na lekcji potrzebne będą:

  1. wypukłe diagramy do Binga (tabelka złożona z 9 kwadratów po trzy w każdym rzędzie) – na tyle dużych, aby zmieścił się w każdym z nich wyraz napisany w brajlu lub w powiększonym druku. Wszyscy uczniowie mają w kwadratach te same wyrazy, ale wpisane w innym układzie. Inaczej wszyscy uczestnicy zabawy wygrają albo „przegrają” konkurs.
  2. kwadratowe kartoniki lub płaskie kwadratowe klocki do zasłaniania pól diagramu.
  3. samoprzylepne miękkie magnesy – do podklejania kartoników (klocków)
  4. metalowa tablica („magnetyczna”)

Zastosowanie magnesów jest ważne, gdyż zapobiega przypadkowemu przesunięciu kartoników lub klocków już zasłaniających pola diagramu.

 

Przeprowadzenie gry w Bingo

Nauczyciel odczytuje wyrazy, które uczniowie po odszukaniu w diagramie zasłaniają kartonikiem. Uczeń, który jako pierwszy zasłoni cały rządek trzech wyrazów w dowolnym kierunku, woła „BINGO!”, sygnalizując tym samym, że wygrał tę serię zabawy. Nauczyciel powinien dopilnować, aby każdy z uczniów przynajmniej raz został zwycięzcą.

 

Grafika dotykowa w nauczaniu języka obcego

Do wprowadzania i utrwalania słownictwa, a także pisowni można też wykorzystać wypukłe rysunki. Rozpoznanie ich i połączenie z brajlowską naklejką z nazwą rysunku oglądanego przedmiotu przyczyni się do rozwijania nie tylko sprawności językowej, ale i do ćwiczenia trudnej sztuki czytania grafiki dotykowej.

Proste dotykowe obrazki mogą też wesprzeć słuchanie. Uczniowie układają rysunki przedmiotów, owoców lub zwierząt w kolejności, w jakiej pojawiają się one w nagraniu. Rysunki muszą być dobrze znane uczniom i nie powinny stanowić dodatkowego utrudnienia. Zamiast rysunków można oczywiście posłużyć się modelami, zabawkami i innymi przedmiotami.

Niewidomi i słabowidzący uczniowie chętnie korzystają też z ramki do testów wyboru (Multiple choice box) – z użyciem której również można przygotować ćwiczenia zawierające grafikę dotykową połączoną z pytaniami w powiększonym druku i w brajlu.

 

Plany i mapy na lekcji języka angielskiego

Dla uczniów na bardziej zaawansowanym poziomie doskonałym ćwiczeniem językowym będzie grafika dotykowa wykorzystywana w orientacji przestrzennej. Ćwiczenia z serwetką śniadaniową i nakrywaniem do stołu według narysowanego wcześniej dotykowego planu stwarzają mnóstwo okazji do wprowadzania i utrwalania słownictwa i ćwiczenia wszystkich sprawności językowych, a przy okazji rozwijania rozumienia relacji przestrzennych przedstawionych graficznie.

Wspomniane wcześniej prace A. Talkuder i s. E. Więckowskiej zawierają gotowe scenariusze lekcji i wymagają jedynie niewielkiej adaptacji, aby stały się planami lekcji języka, na których niewidomy uczeń będzie mógł przećwiczyć rozpoznawanie położenia sztućców i naczyń na załączonych do książek wypukłych rysunkach. Będzie mógł także samodzielnie rysować plany różnej liczby nakryć – doskonaląc przy tym umiejętności językowe potrzebne do rozmawiania o posiłkach, sposobach serwowania różnych dań i rozmieszczaniu gości przy stole.

Tak przygotowany uczeń z pewnością poradzi sobie z czytaniem dotykowych planów budynków i miast, a także map, które również stanowią świetny materiał do ćwiczeń językowych. Zapoznanie się z planem pokoju lub budynku oraz jego otoczenia znacznie ożywi lekcję, jeśli zakończy się ona wyprawą, na której uczniowie będą mogli sprawdzić umiejętność samodzielnego odnajdywania przećwiczonych wcześniej na planach tras. Z pewnością nie tylko uczniom niewidomym spodoba się poszukiwanie skarbu z pomocą instrukcji, jaka towarzyszyć może „tajemniczej mapie”.

 

Krzyżówki

Krzyżówki zawsze były atrakcyjnym uzupełnieniem ćwiczeń językowych dla uczniów widzących. Powiększone diagramy zbudowane z pogrubionych linii mogą być łatwo przygotowane dla uczniów słabowidzących. Niewidomi uczestnicy kursów językowych byli na ogół pozbawieni takich atrakcji. Znany w szkołach specjalnych sposób wykorzystania tak zwanych kubarytmów wymaga żmudnej pracy związanej z układaniem diagramów z maleńkich kostek i pozostawienia luk na wyrazy tworzonych z takich samych kostek z alfabetem brajla. Znacznie prościej i szybciej można przygotować krzyżówki drukując je na drukarce brajlowskiej mającej funkcje graficzne i zastąpienie kubarytmów naklejkami – literami alfabetu z nadrukiem brajlowskim.

 

TTT – udźwiękowiona grafika dotykowa

Trudno przecenić możliwości jakie daje wykorzystanie TTT – przystawki do komputera, dzięki której rysunki, plany budynków i miast oraz mapy mogą ożyć poprzez dołączenie do nich plików dźwiękowych. Istotną zaletą TTT jest to, że oprócz mowy syntezowanej (uzyskiwanej poprzez wpisywanie tekstu odtwarzanego później przy pomocy syntezatora mowy), można opisać rysunki i mapy naturalnym głosem lektora przygotowującego taką dotykowo-dźwiękową adaptację. Inną zaletą TTT jest możliwość nagrania kilku „warstw” informacji odtwarzanych poprzez kilkakrotne naciskanie wybranego punktu. Naciskając interesujący w danym momencie punkt na mapie Wielkiej Brytanii, uczeń może usłyszeć na przykład, że jest to Londyn. Kolejne naciśnięcia uruchomią dodatkowe warstwy nagrania – objaśnienia dotyczące wartych odwiedzenia zabytków, fakty historyczne lub inne informacje o wybranym mieście. TTT może oczywiście być również wykorzystane do typowych ćwiczeń językowych – udźwiękowionych testów wyboru, dźwiękowych krzyżówek i wielu innych zadań.

 

Sprawdziany i testy

Różnego rodzaju sprawdziany to nieodłączny element kursów języka obcego. Uczniowie i studenci niewidomi również nie mogą ich uniknąć. Przydzielane im zadania powinny być takie same jak te, przeznaczone dla uczniów widzących. Pamiętać jednak należy, że na wykonanie ćwiczeń pisemnych uczniowie ci potrzebują znacznie więcej czasu. Zasadą przyjętą w wielu krajach jest przyznawanie osobom niewidomym i słabowidzącym dodatkowo 50% czasu przeznaczonego na test.

Równie ważny jest format testu. Jego adaptacja zależy między innymi od narzędzi jakimi posługiwać się będzie niewidomy lub słabowidzący uczeń. Test przygotowany w wersji brajlowskiej, pisany na maszynie brajlowskiej, rozwiązuje się zwykle na osobnych kartkach. Każde zadanie powinno być wyraźnie oznaczone tak, aby uczeń nie musiał przepisywać całego ćwiczenia. Można to osiągnąć numerując poszczególne zadania. Tak samo przygotowujemy ćwiczenia polegające na wypełnianiu luk. Numerując każdą z nich, dajemy uczniowi możliwość zapisania samych tylko odpowiedzi, co znacznie skróci czas potrzebny na wykonanie całego zadania.

Przygotowanie sprawdzianu w wersji elektronicznej, przeznaczonej do odczytania za pomocą notatnika elektronicznego lub komputera pozwala uczniowi niewidomemu wypełniać luki bezpośrednio w tekście. Całość sprawdzianu można potem zapisać na nośniku (płycie CD lub pamięci USB) lub wydrukować dla nauczyciela.

Zamiana pisemnych testów na ustne sprawdziany nie jest zalecana, zwłaszcza w przypadku języków obcych, w nauce których pisownia i umiejętność pisania są tak samo ważne, jak rozwijanie pozostałych sprawności językowych. W uzasadnionych przypadkach można natomiast skrócić rozbudowane zadania pisemne, pamiętając zawsze o tym, że testy i egzaminy mają pomóc w ocenie wiedzy uczniów.

Opisane wyżej sposoby wykorzystania na lekcji języka angielskiego mniej lub bardziej specjalistycznych pomocy to tylko część możliwości otwierających się przed nauczycielem. Wyposażony w tę wiedzę, z pewnością potrafi on sam dobrać dostępne materiały w odniesieniu do celu i charakteru lekcji. Przy braku niektórych narzędzi przedstawionych w poradniku, być może niektórzy nauczyciele i ich widzący uczniowie będą chcieli wykonać je samodzielnie. Przygotowanie wypukłej makiety z planem klasy lub szkoły to z pewnością czasochłonne zajęcie wymagające koordynacji wysiłku i talentu. Może jednak być też osobnym, ciekawym tematem i materiałem na lekcję lub serię lekcji zaplanowanych jako „project work”. Niewątpliwą dodatkową korzyścią takiego rozwiązania będzie zacieśnienie więzi pomiędzy uczniami i radość ze wspólnie wykonanego – ważnego i pożytecznego zadania.

Autorzy poradnika wyrażają nadzieję, że zawarte w nim informacje i sugestie pomogą nauczycielom już pracującym z niewidomymi uczniami stawić czoła codziennym wyzwaniom. Mają oni również nadzieję, że zachęci on innych nauczycieli języków obcych do podjęcia takich wyzwań. Wszystkim nauczycielom i uczniom z dysfunkcją wzroku życzymy wytrwałości i radości z osiąganych sukcesów.

 

Podsumowanie. Zasady pracy z uczniem niewidomym i słabowidzącym.

  1. Uczeń słabowidzący może nie być w stanie czytać tekstów i podręczników z jakich korzystają uczniowie widzący. W takich przypadkach uczeń powinien otrzymać adaptacje w powiększonym druku. W niektórych wypadkach uczniowi wystarczy pomoc w postaci odpowiednio dobranej lupy z podświetlaczem.
  2. Adaptacje przygotowywane przez nauczyciela powinny być pisane prostą czcionką, na przykład Verdana lub Arial o odpowiedniej dla ucznia wielkości. Dobry kontrast i zwiększone odległości między linijkami będą dodatkowym ułatwieniem.
  3. W czytaniu z tablicy pomocna jest lunetka. Tekst na tablicy powinien być wyraźny, a sama tablica powinna zapewniać dobry kontrast. Najlepiej sprawdzają się białe tablice i ścieralne mazaki.
  4. Dodatkowe urządzenia z jakich może korzystać uczeń z dysfunkcja wzroku (laptop, notatnik elektroniczny, przenośny powiększalnik tekstu), folia do rysunków wypukłych, a także większy rozmiar i objętość podręczników i innych materiałów pisanych powiększonym drukiem lub w brajlu mogą wymagać szczególnej staranności w doborze miejsca w klasie lub pracowni – na przykład zapewnienie osobnego stolika w pobliżu źródła zasilania.
  5. Odbitki kserograficzne powinny być możliwie najlepszej jakości. Stała konserwacja kserokopiarki i uzupełnianie zapasu tonera umożliwi przygotowanie czytelnych kopii i powiększeń bez smug i słabowidocznego druku, co często ma miejsce jeśli do wykonania tego typu adaptacji wykorzystuje się zaniedbane kserokopiarki.
  6. Kontrast w mało wyraźnych tekstach można poprawić umieszczając na tekście arkusz przezroczystej folii w żółtym, cytrynowym lub jasnozielonym kolorze. .
  7. Notatki robione odręcznie (przez ucznia lub nauczyciela) będą łatwiejsze do odczytania, jeśli pisane będą czarnym pisakiem a nie zwykłym długopisem.
  8. Zeszyty ucznia słabowidzącego powinny mieć pogrubione linie lub kratki. W przypadku braku takich zeszytów, można zastąpić je przygotowanymi za pomocą komputera wydrukami poliniowanych gruba linią arkuszy A4.
  9. Uczeń słabowidzący może być w stanie wykonać pewne czynności tylko wtedy gdy maksymalnie zbliży oglądany obiekt do oka. Czasami towarzyszy temu przechylenie głowy pozwalające na zmianę kąta obserwacji. Należy na to pozwolić, gdyż są to próby znalezienia optymalnych warunków widzenia.
  10. Zadania związane z pisaniem, czytaniem odnajdywaniem wybranych fragmentów tekstu sa trudniejsze do wykonania dla uczniów posługujących się brajlem lub powiększonym drukiem i wymagają dodatkowego czasu. Oceniając pracę ucznia należy mieć pewność, że oceniamy jego wiedzę, a nie to, na co pozwala mu dysfunkcja wzroku. Jeśli przyznanie dodatkowego czasu jest niemożliwe, należy skrócić zadanie wymagające czytania i pisania.
  11. Przygotowanie adaptacji brajlowskiej lub w powiększonym druku to proces długotrwały. Jeśli nauczyciel może skorzystać z takiej pomocy, jednostka przygotowująca adaptację powinna otrzymać zamówienie kilka tygodni przed wprowadzeniem potrzebnego podręcznika. Wciąż zdarza się, że adaptację przygotowują rodzice ucznia – powinni mieć możliwość otrzymania listy potrzebnych materiałów przed rozpoczęciem roku szkolnego (na przykład przed wakacjami) tak, aby mieli czas na znalezienie pomocy lub przepisanie/powiększenie podręcznika.
  12. Materiały przekazywane przez nauczyciela uczniom widzącym powinny być przygotowywane na komputerze tak, aby ich cyfrową wersję można było przekazać uczniowi słabowidzącemu lub niewidomemu. Uczeń będzie mógł odczytać taką wersję za pomocą posiadanych urządzeń elektronicznych.
  13. Nie wszyscy słabowidzący uczniowie wymagają powiększonego druku. Często wystarczy dobry kontrast pomiędzy literami i tłem.
  14. Nie wszyscy słabowidzący uczniowie powinni mieć miejsce przy oknie. Dla niektórych zbyt silne oświetlenie jest utrudnieniem.
  15. Jeśli niewidomy uczeń używa na lekcji maszyny brajlowskiej, jej hałas można zmniejszyć podkładając pod nią kawałek filcu.
  16. Zapewnienie bezpieczeństwa to również ważny element pracy z niewidomym lub słabowidzącym uczniem. Uczeń powinien być zapoznany z układem korytarzy i sal, w których odbywają się zajęcia. Zmiana sal może być szczególnym utrudnieniem dla ucznia z dysfunkcja wzroku, który oprócz podręczników obciążony jest dodatkowym sprzętem - maszyną brajlowską, laptopem itp. W takich wypadkach należy koniecznie zapewnić uczniowi pomoc.

Część pierwsza

Część druga

Część trzecia