Rozdział XVII

Przygotowanie ucznia niewidomego do korzystania z grafiki dotykowej

Wszelkiego rodzaju ilustracje – zdjęcia, rysunki, diagramy, mapy i komiksy - to nieodzowna część nie tylko podręczników języków obcych, ale również jeden z podstawowych sposobów przekazywania informacji, jakim posługują się ludzie widzący. Ze środków tych chętnie korzystają nauczyciele, wykorzystując tak zwane „flash cards” - historyjki obrazkowe i ilustrowane słowniki. Nie dziwią więc próby przystosowania przynajmniej części materiałów graficznych dla osób niewidomych. Bowiem usunięcie ilustracji z podręcznika jako forma „adaptacji” spowoduje to, że całkowicie zniknie jego zamysł metodyczny i znaczna, jeśli nie większa część ćwiczeń. O ile próby zamiany zdjęć i rysunków na grafikę dotykową budzić mogą pewne pytania i zastrzeżenia, przystosowanie dla osób niewidomych planów budynków, miast oraz map przyjmowane jest jako oczywista konieczność. Nie zawsze pamięta się jednak, że korzystanie z takich materiałów wymaga zrozumienia graficznego przedstawienia relacji przestrzennych, które są tak samo ważne, jak w interpretacji rysunków. Doświadczenia w pracy z dziećmi niewidomymi, które chętnie oddają się sztuce rysowania na folii mikrorowkowanej i dobrze radzą sobie z grafiką dotykową, potwierdzają zasadność projektowania i tworzenia takiej grafiki oraz zastosowania jej na lekcjach języka obcego, jeśli tylko uczniowie przygotowywani są do tego od najmłodszych lat, regularnie i na wszystkich przedmiotach – nie tylko na zajęciach plastycznych.

Zasadnicza trudność, jaką grafika dotykowa sprawia osobom niewidomym, polega na tym, że wypukłe rysunki stanowią formę najbliższą dwuwymiarowemu przedstawianiu trójwymiarowej rzeczywistości. To właśnie zrozumienie relacji pomiędzy trójwymiarowymi przedmiotami a ich dwuwymiarowym przedstawieniem stanowi największą trudność, której wyjaśnienie stać się może kluczem do zrozumienia przez osobę niewidomą od urodzenia istoty rysunku i konwencji stosowanych przez osoby widzące.

Rysunek

Ten, wydawałoby się najprostszy rysunek stołu uczniowi niewidomemu od urodzenia sprawił sporo kłopotów. Obejrzawszy go dotykiem z każdej strony, stwierdził w końcu, że przedstawia on trzy kreski. Rzeczywiście - rzut prosty stołu w niczym nie przypomina wyczuwanej dotykiem formy, twardości i gładkości przestrzennego kształtu znanego z kuchni lub z pokoju. Narysowany przez niewidomego ucznia stół to kwadrat. Odchodzą od niego w czterech kierunkach nogi.

Rysunek ten odzwierciedla sposób, w jaki niewidoma osoba ogląda stół. Dłonie wykonują okrężne ruchy, badając najpierw blat stołu w celu ustalenia jego kształtu i wielkości, a następnie „oglądają” kolejno każdą z nóg.

Zatem wyjaśnienie, że stół można przedstawić w formie trzech kresek wymaga pewnych zabiegów. Cel ten można na przykład osiągnąć wykorzystując tak zwany transfograf – polski „wynalazek” wyjaśniający relacje pomiędzy przedmiotami trójwymiarowymi i dwuwymiarowym rysunkiem. Jest to drewniana skrzynka z wysuwanymi płytkami, w których wycięte są kontury mebli oraz modele stołu, krzesła, łóżka etc. pozwalają one na naprzemienną eksplorację tych trójwymiarowych przedmiotów i ich wyczuwalnych dotykiem rzutów prostych. Wsunięcie bowiem modelu do wycięcia w pokrywie transfografu powoduje, że widoczny i wyczuwalny dotykiem jest tylko kontur stołu – linia blatu i dwie linie nóg. Porównanie stołu i innych przedmiotów z tak oglądanej perspektywy pozwala na zrozumienie istoty dwuwymiarowego rysunku.

Transfograf

Oprócz rozumienia konwencji, niezmiernie ważne dla odbioru grafiki dotykowej jest doświadczenie. Trudno oczekiwać, że niewidomemu uczniowi sprawi przyjemność lub ułatwi zrozumienie zadania związanego na przykład ze sportami zimowymi rysunek przedstawiający narciarza skaczącego na skoczni. Uczeń Może nie wiedzieć, jak wygląda skocznia i uchwycony w locie skoczek.

Rysunek wypukły – Adam Małysz na skoczni

O tym, jak mylne mogą być wyobrażenia uczniów niewidomych o tej dyscyplinie sportu świadczą najlepiej rysunki powstałe w oparciu o ich wypowiedzi opisujące prawdopodobny wygląd skoczka. Według jednej z opinii musi on dokonać potężnego zamachu jedną nogą, aby wydłużyć tor lotu, a według innej, musi stać na nartach na baczność, gdyż jakikolwiek ruch mógłby spowodować upadek.

Najlepszym ostrzeżeniem przed nieprzemyślanym projektowaniem grafiki dotykowej może być rysunek autobusu wykonany przez uczennicę niewidomą od urodzenia:

Autobus

Trzy linie przedstawiające autobus to schodek, poręcz i ławka, czyli te elementy, z którymi autorka rysunku miała bezpośredni kontakt. Dzięki osobistemu zetknięciu z nimi była w stanie przedstawić je w formie rysunku.

Takie przykłady same podpowiadają sposób wprowadzania grafiki dotykowej. Nie można zakładać, że wyczuwające pismo brajla palce rozpoznają z taką samą łatwością rysunki. Samo wyczucie wypukłych linii i faktur to dopiero wstęp do rozpoznania grafiki i prawidłowego odczytania jej treści. Nie można więc pozostawić ucznia samego z najlepiej nawet wykonanym rysunkiem. Uczeń musi wiedzieć, co ogląda, choćby po to, aby móc bez niepotrzebnej straty czasu stwierdzić, czy oglądany przez niego rysunek przedstawia jeden przedmiot czy też grupę przedmiotów. Bez odpowiedniego komentarza poniższe rysunki mogą zostać odebrane jako podobne do siebie. Jeden z nich to plan nakrycia dla dwóch osób przygotowanego na okrągłym stole, pod który wsunięte są częściowo dwa okrągłe taborety, a drugi przedstawia głowę pluszowego misia.

Nakrycie na okrągłym stole czy miś?

Dlatego skomplikowaną grafikę należy wprowadzać stopniowo, w formie logicznych ciągów.

Poszczególne elementy rysunku przygotowane na osobnych kartonikach mogą dodatkowo stanowić materiał do ćwiczeń językowych.

Przygotowanie do czytania dotykowych planów budynków i map należy rozpocząć od rysowania i oglądania planów możliwie najmniejszych przestrzeni. Doskonale nadają się do tego ćwiczenia z planem serwetki i nakrycia stołu dla jednej i więcej osób. (A. Talkuder, s. E. Więckowska Ćwiczenia z orientacji przestrzennej część 1 i 2).

Dopiero gdy mamy pewność, że uczeń rozumie wszystkie relacje przestrzenne przedstawione na małych powierzchniach, można przejść do większych obszarów takich jak pokój, znany budynek i jego bezpośrednie otoczenie, miasto, kraj, kontynent i mapa świata.

Choć mogłoby się wydawać, że wszystkie z opisanych technik wprowadzania niewidomego ucznia w tajemnice dwuwymiarowych przedstawień trójwymiarowej rzeczywistości dotyczą wyłącznie dzieci, okazuje się, że przydatne są one również przypadku osób dorosłych, u których zaniedbano w dzieciństwie ten obszar edukacji. Opisany wcześniej transfograf oraz zestaw zabawek (mebelków) wykorzystywanych do nauki planu pomieszczeń doskonale sprawdzają się z dorosłymi osobami niewidomymi, pomagając w uzupełnieniu „brakującego ogniwa”, bez którego zrozumienie relacji między przedmiotem i rysunkiem stanowiło trudność nie do pokonania.