Rozdział XVI

Sprzęt i pomoce dydaktyczne w nauczaniu osób niewidomych języka obcego

Mimo iż dostosowanie materiałów dydaktycznych do potrzeb ucznia niewidomego od lat nie stanowi większego problemu technicznego, wśród nauczycieli języka angielskiego pojawienie się na lekcji ucznia z dużym niedoborem lub całkowitym brakiem wzroku wciąż przyjmowane jest z lękiem i traktowane jako ogromne wyzwanie. W większości przypadków część tych obaw wydaje się uzasadniona. Brak lub niedostateczny wybór podręczników dostępnych w brajlu czy w powiększonym druku, brak specjalistycznego przygotowania pedagogicznego do pracy z uczniem o tak specyficznych potrzebach edukacyjnych, a przede wszystkim - brak wiedzy o prostych sposobach i pomocach dydaktycznych oraz o zaawansowanych środkach technicznych umożliwiających nawet całkowicie niewidomemu uczniowi pełne uczestniczenie w lekcji języka obcego - to istotnie powody wystarczająco ważne do rodzenia się obaw. Wówczas zadają sobie oni pytanie, czy przygotowanie się do lekcji z takim uczniem nie okaże się zadaniem niemożliwym do wykonania. Właściwy dobór tych środków i pomocy dydaktycznych zależy od szeregu czynników takich jak wiek ucznia, cel lekcji, sprawność w posługiwaniu się brajlem, stopień dysfunkcji wzroku czy też przygotowanie do korzystania z komputera. Dla dokonania właściwego wyboru ważna jest klasyfikacja dostępnych pomocy oparta na kryterium przydatności poszczególnych urządzeń do konkretnych zadań. Mogą one dotyczyć przygotowywania adaptacji materiałów dydaktycznych przez nauczyciela, włączania niewidomego lub słabowidzącego ucznia w aktywne uczestnictwo w zajęcia z języka angielskiego, albo też mogą umożliwić samodzielną pracę własną ucznia lub studenta.

 

Nauczyciel pragnący przygotować adaptacje przewidzianego na lekcje języka angielskiego materiału skazany jest najczęściej na samego siebie. Jeśli zna brajla, może sam przepisać tekst na maszynie brajlowskiej. Może też posłużyć się komputerem i specjalistycznym sprzętem, dzięki czemu przygotowana adaptacja będzie mogła być wydrukowana w brajlu w większej ilości egzemplarzy lub powielona później dla innej grupy niewidomych studentów. Potrzebne na lekcję języka angielskiego materiały tekstowe można przygotować ( w zależności od potrzeb ucznia czy studenta) w jednej z trzech wersji:

  • Tekst w brajlu
  • Tekst w powiększonym druku
  • Tekst w wersji elektronicznej.
  • Dodatkową, ważną pomocą będzie nagranie całego tekstu na kasecie lub płycie CD.

 

Potrzebny sprzęt:

  • Komputer PC
  • Skaner
  • Oprogramowanie do skanera – bardzo dobrze sprawdzają się najnowsze wersje programu Finereader
  • Drukarka brajlowska
  • Drukarka laserowa lub atramentowa

W przeszłości konieczne było również zainstalowanie specjalnego programu „tłumaczącego” tekst na plik brajlowski przesyłany do drukarki. Obecnie wszystkie drukarki brajlowskie mają taki program. Niewątpliwą korzyścią, jaką daje przygotowanie materiału na komputerze, jest możliwość tworzenia wielu kopii brajlowskich tego samego tekstu, powielania ich w przyszłości, a także przygotowania kopii tego samego tekstu w powiększonym druku (czcionką dobraną do potrzeb uczniów czy studentów słabowidzących). Warto więc zapamiętać, że popularna wśród użytkowników komputerów czcionka Times New Roman sprawia osobom słabowidzącym trudność nawet wtedy, gdy jest powiększona, a to ze względu na drobne „wypustki” na górnych i dolnych krawędziach liter, które zamazują ich kształt. Do przyjaznych czcionek należą Arial oraz Verdana. Wielkość czcionki zależy od indywidualnych potrzeb osób słabowidzących. Zwykle wielkość 16 stanowi już wystarczające dostosowanie, choć wielu uczniów słabowidzących potrzebuje znacznie większego tekstu. Przy jego braku uczeń może posłużyć się dodatkowo lupą.

 

Przykłady tekstów pisanych różną czcionką:

Studenci niewidomi dysponujący specjalistycznym sprzętem takim jak linijka brajlowska mogą korzystać z wersji elektronicznej tekstu zapisanego na płycie lub dyskietce. Osoba przygotowująca materiały przy pomocy tych narzędzi musi jednak zwrócić uwagę na pewne konwencje obowiązujące przy opracowywaniu tekstów składających się z kilku kolumn lub zawierających tabele. Niezbędne dostosowania opisane są w części poświęconej przykładom adaptacji.

 

Adaptacja ilustracji (grafiki dotykowej) stwarza znacznie więcej problemów niż adaptacja tekstu. Oprócz opracowania dobrego projektu potrzebny jest dodatkowy sprzęt. Pamiętać należy również o ogromnym stopniu trudności jaki dla osoby niewidomej stanowić może dwuwymiarowe przedstawienie trójwymiarowych przedmiotów, a także graficzne przedstawienie relacji przestrzennych pomiędzy różnymi obiektami. Dlatego też do adaptacji grafiki należy podchodzić ze szczególną ostrożnością. Warto znać techniczne możliwości wykonania grafiki dotykowej po to, aby móc wykorzystać ją tam, gdzie będzie pomocą lub dodatkową atrakcją. (Informacje o przygotowaniu osoby niewidomej do korzystania z grafiki dotykowej znaleźć można w części Przykłady wykorzystania grafiki dotykowej). Tutaj przedstawimy natomiast pomoce i środki techniczne pozwalające na przygotowanie rysunków, diagramów i innych wypukłych ilustracji.

 

Grafika dotykowa na papierze pęczniejącym

Najczęściej stosowane, pozwalające na szybkie przygotowanie niewielkiej liczby wypukłych rysunków są występujące pod różnymi nazwami „kopiarki”, a raczej „nagrzewarki” do grafiki dotykowej. Efekt wyczuwalnej dotykiem wypukłości uzyskuje się poprzez naniesienie projektu rysunku na specjalny papier „pęczniejący” i poddanie go procesowi nagrzewania i naświetlania w wymienionym wyżej urządzeniu. Czarne linie, faktury i punkty pęcznieją pod wpływem tego procesu, zamieniając się w dotykową grafikę – rysunek, diagram, tabelę lub mapę. Dzieje się tak dzięki składowi chemicznemu naniesionej na papier warstwy zawierającej mikrokapsułki reagujące na światło i temperaturę. Przestrzenie na rysunku, które odbijają światło (białe i puste) nie pęcznieją, dzięki czemu wypukłość zyskują wyłącznie czarne elementy ilustracji.


Grafika dotykowa wykonywana na papierze pęczniejącym

Cały proces wykonania grafiki dotykowej z wykorzystaniem papieru pęczniejącego wygląda więc następująco:

  • Etap 1: Zaprojektowanie rysunku za pomocą komputera. Rysunek można również zeskanować i dokonać niezbędnych poprawek, o których mowa w części Adaptacja ilustracji graficznych.
  • Etap 2: Wydrukować gotowy projekt drukarką laserową lub atramentową na papierze pęczniejącym. Można też wykorzystać do tego celu kserokopiarkę, drukując wcześniej projekt na zwykłym papierze.
  • Etap 3: Przepuszczamy arkusz papieru pęczniejącego przez nagrzewarkę z odpowiednio dobraną temperaturą. Zbyt słabe spęcznienie papieru można skorygować zwiększając pokrętłem temperaturę i poddając nieudaną adaptację procesowi naświetlania raz jeszcze. „Przegrzanie” rysunku powoduje powstanie chropowatości na całej powierzchni arkusza i deformację czarnych fragmentów ilustracji.

 

Grafika dotykowa wykonana za pomocą drukarki brajlowskiej

Możliwość tworzenia rysunków wypukłych mają niektóre drukarki brajlowskie. Proces ich sporządzania przebiega w sposób opisany wyżej. Zamiast nanoszenia projektu na papier pęczniejący, wysyłamy gotowy plik graficzny do brajlowskiej drukarki, która dziurkuje papier brajlowski tworząc na odwrocie wyczuwalny dotykiem rysunek.

 

Odręcznie wykonane rysunki wypukłe

Wypukły rysunek można też wykonać odręcznie wykorzystując do tego celu mikrorowkowaną folię i specjalną, gumową podkładkę. Linie narysowane na takiej folii rysikiem lub zwykłym (najlepiej wypisanym) długopisem, tworzą wypukły rysunek, wyczuwalny bez konieczności odwracania arkusza folii. Jest to lubiany przez niewidomych uczniów, najbardziej popularny sposób wykonywania prostych, dotykowych ilustracji, możliwy do wykorzystania podczas zajęć lub wtedy, gdy nauczyciel nie ma dostępu do specjalistycznego sprzętu.

 

Knotyczki (Wikki stix)

Proste rysunki można też wykonać z naklejanej na papier plasteliny lub tak zwanych „Knotyczków” (Wikki Stix) – kolorowych, nasączonych nie twardnącym woskiem sznurków, z których na gładkich powierzchniach można układać rysunki, diagramy, tabelki, a nawet trójwymiarowe kształty. Wykorzystanie tych pomocy ograniczone jest najczęściej do pracy z dziećmi, choć sprawdzają się również one na zajęciach językowych z dorosłymi (więcej o tym w części poświęconej sprawdzonym technikom nauczania języka obcego osób niewidomych.


Rysunek na folii

Rysunek na folii wzmocniony „knotyczkami”

 

Termoformowanie próżniowe

Wypukłe mapy, ilustracje a nawet kopie tekstów brajlowskich można wykonać za pomocą sprzętu znanego pod nazwą „Thermoform”. Wypukła ilustracja powstaje poprzez odciśnięcie matrycy na arkuszu z tworzywa sztucznego ściśle przylegającego do powielanej ilustracji i poddanego działaniu wysokiej temperatury. Główną zaletą tej techniki jest możliwość przygotowania grafiki o zróżnicowanym poziomie wysokości (ważne na przykład w mapach przedstawiających trójwymiarowo różne wysokości rzeźby terenu). Jej wadą jest natomiast czasochłonność i konieczność posiadania wysokich kwalifikacji i wyobraźni plastycznej niezbędnych do przygotowywania matryc – płaskorzeźb stanowiących materiał wyjściowy do wytłaczania „brajlonów”, jak najczęściej nazywa się tworzone tą techniką ilustracje.


Krzywa Wieża w Pizie – ilustracja wykonana metodą termoformowania próżniowego

 

Potrzebny sprzęt:

  • Komputer PC
  • Program do tworzenia grafiki
  • Skaner
  • Dobrej jakości drukarka kolorowa.

Technika przygotowywania adaptacji graficznych dla osób słabowidzących (usuwanie zbędnych elementów, zamazującego obraz tła, dobór kontrastujących kolorów) to zagadnienie wymagające osobnego opracowania. Ważne jest jednak, aby nie pomijać potrzeby adaptacji materiałów graficznych dla tej grupy osób. Stosowane powszechnie czarno-białe powiększone kserokopie kolorowych zdjęć czy rysunków trudno nazwać adaptacjami. Niejednokrotnie „adaptacje” te są trudniejsze do rozpoznania dla słabowidzącego ucznia niż oryginał.

 

Materiały dźwiękowe

O tym, że osoby niewidome są szczególnie predysponowane do korzystania z materiałów dźwiękowych nie trzeba chyba nikogo przekonywać. Nie wszyscy natomiast wiedzą, że przygotowywane nagrania nie muszą ograniczać się do tak zwanych książek mówionych czytanych przez profesjonalnych aktorów ani do kaset lub płyt CD towarzyszących prawie wszystkim podręcznikom języka obcego, które zawierają nagrania dialogów i dłuższych tekstów służących do rozwijania umiejętności rozumienia ze słuchu. Nie wszyscy wiedzą też, że materiały dźwiękowe mogą być wykorzystywane w połączeniu z wypukłymi ilustracjami jako tak zwana udźwiękowiona grafika dotykowa.

Sprzęt do przygotowywania dobrej jakości materiałów dźwiękowych jest raczej oczywisty:

  • Dobrej jakości sprzęt nagrywający (magnetofon cyfrowy DAT lub „mini disc”)
  • Dobrej jakości mikrofon
  • Do nagrywania tekstów pomieszczenie studyjne
  • Do przygotowywania scenek (ilustracji dźwiękowych) dodatkowo program do obróbki dźwięku
  • Zestaw nagrań efektów dźwiękowych.
Bardzo dobre nagrania głosu lektora można uzyskać, wykorzystując program AUDACITY, darmowy edytor dźwięku dostępny „online’ pod adresem: http://audacity.sourceforge.net/.

Nagrania dokonane w ten sposób są szczególnie przydatne dla materiałów przygotowywanych do wykorzystania za pomocą komputera.

 

System DAISY

W Polsce jest on jeszcze rzadko stosowany. Z pewnością jest to jednak opcja mająca ogromną przyszłość. Umożliwia bowiem przygotowywanie materiałów dostępnych równocześnie w formie elektronicznej wersji tekstowej zsynchronizowanej z wersją dźwiękową. Odpowiednie oprogramowanie umożliwia łatwą i szybką nawigację – odnajdywanie i przechodzenie do poszukiwanych rozdziałów, a nawet paragrafów. Materiały zapisywane na płytach CD odczytywane są dźwiękiem za pomocą specjalnych odtwarzaczy umożliwiających nawigację lub przy pomocy komputera. Tekst można śledzić (na monitorze lub linijce brajlowskiej). Równocześnie jest on odczytywany jako plik dźwiękowy. Szczególną zaletę systemu DAISY stanowi możliwość synchronizacji pliku tekstowego z nagraniem naturalnego głosu zamiast syntezatora. Ważną dla osób słabowidzących zaletą jest też możliwość podświetlania wyróżniającym się kolorem linijki tekstu odtwarzanego w danym momencie za pomocą głosu – opcja szczególnie przydatna w nauce języków obcych.

Przygotowanie materiałów dydaktycznych przy użyciu systemu DAISY wymaga jednak dostępu do profesjonalnego sprzętu i oprogramowania, raczej niedostępnego dla nauczycieli pracujących z uczniami niewidomymi. Warto jednak wiedzieć, że opracowanie tego typu pomocy jest możliwe i korzystać z tych, które są już dostępne. Na system DAISY przechodzą stopniowo wszystkie biblioteki dla osób niewidomych. Jest więc szansa, że wśród dostępnych materiałów pojawią się również podręczniki do nauki języków obcych.

 

Udźwiękowiona grafika dotykowa

 

Ekrany dotykowe

Zaprojektowane głównie z myślą o młodszych uczniach, wymienione poniżej urządzenia mogą być z powodzeniem wykorzystywane przez uczących się dorosłych. Stanowią one bowiem coś znacznie więcej niż formę „edukacyjnej rozrywki”. Dzieje się tak dzięki możliwości wykorzystania ich do projektowania i tworzenia bardzo szerokiej gamy materiałów dydaktycznych i informacyjnych, łączącej grafikę dotykową z dźwiękiem.

 

Tactile Talking Tablet (TTT)


Tactile Talking Tablet – “mówiąca” tablica dotykowa

TTT to jeden z dostępnych na rynku dotykowych ekranów „mówiących”. Jest to płyta wielkości arkusza formatu A3, z nieco mniejszą powierzchnią reagującą na dotyk. Naciśnięcie wybranego punktu na dotykowej mapie lub ilustracji umieszczonej na płycie uruchamia plik dźwiękowy – głos lektora, efekt dźwiękowy lub syntezator mowy - w zależności od tego, jaki materiał dźwiękowy przypisany został do danego punktu lub większego fragmentu grafiki. Sprzęt ten daje nieocenione możliwości projektowania i przystosowywania szerokiej gamy materiałów dydaktycznych do użytku osób niewidomych – od planów budynków i map, ćwiczeń orientacji przestrzennej, testów wyboru, quizów, dźwiękowych krzyżówek po diagramy, tabele oraz rozmaite schematy: budowy organizmów, anatomii człowieka, a nawet skomplikowanych procesów czy urządzeń technicznych. Różnorodność możliwych zastosowań TTT w nauczaniu języka obcego zależy w dużym stopniu od wyobraźni i pomysłowości nauczyciela. Szczególnie ważną zaletą TTT jest to, że urządzenie może być wykorzystywane zarówno podczas zajęć, jak i do samodzielnej pracy ucznia. Wadą jest (przynajmniej na razie) mała popularność tego urządzenia, a co za tym idzie – jeszcze niewielka ilość materiałów przygotowanych z myślą o nauczaniu języków obcych.

 

Klawiatura pojęciowa (Concept Keyboard)

Jest to - zaprojektowane w Wielkiej Brytanii - urządzenie peryferyjne podłączane do komputera, które występuje w dwóch formatach – A4 i A3. Jest to rodzaj ekranu dotykowego leżącego obok komputera. Podobnie jak TTT urządzenie to pozwala na udźwiękowienie umieszczonych na nim rysunków (również grafiki dotykowej), map i tekstów. Każdemu z 256 pól można przypisać jedną lub wszystkie z trzech funkcji:

  • tekst na monitorze
  • dźwięk
  • ilustracja na monitorze.

Dzięki temu urządzenie to może służyć zarówno całkowicie niewidomym użytkownikom (przy zastosowaniu grafiki dotykowej), jak i słabowidzącym. Możliwość pojawiania się na monitorze ilustracji lub tekstu równocześnie z dźwiękiem jest niewątpliwie dużą zaletą tej grupy ekranów dotykowych. Wadą w stosunku do TTT jest niewielka ilość pól, którym można przypisać jakąś funkcję. Bardzo dokładny opis szczegółowej mapy, możliwy w przypadku TTT jest niemożliwy przy użyciu Concept Keyboard, gdyż w jednym polu wrażliwym na dotyk mieści się zbyt duży fragment mapy. Niemożliwe jest więc na przykład odczytanie dźwiękiem nazw dwóch różnych, leżących blisko siebie miast, gdyż w przypadku klawiatury pojęciowej znajdą się one w tym samym polu.

 

Intellikeys

To amerykański odpowiednik klawiatury pojęciowej, działający na podobnej zasadzie i umożliwiający uzyskanie podobnych efektów i funkcji. W porównaniu z Concept Keyboard, Intellikeys ma bogatsze oprogramowanie i znacznie większą ofertę gotowych do wykorzystania materiałów, z których część przystosowana jest dla uczniów o różnych potrzebach edukacyjnych.

 

Tradycyjny ekran dotykowy

Ekran dotykowy umieszczony na monitorze komputera stwarza nowe możliwości wykorzystywania komputera w nauczaniu osób słabowidzących języków obcych (i nie tylko). Dotykanie specjalnym „ołówkiem” lub palcem poszczególnych elementów widocznych na ekranie uruchamia różne przypisane im funkcje (pojawienie się dźwięku, tekstu lub rysunku) na zasadzie podobnej do opisanej w przypadku Concept Keyboard. Ekran taki jest szczególnie przydatny dla osób, które z różnych powodów nie mogą posługiwać się zwykłą klawiaturą.

 

Słowniki

Większość wydawnictw udostępnia obecnie słowniki na płytach CD lub DVD. Możliwości korzystania z nich zależą od oprogramowania specjalistycznego. Różne programy czytające tekstową zawartość ekranu w różnym stopniu radzą sobie ze słownikami. Bez większych problemów wykorzystywany jest na przykład przez niewidomych studentów elektroniczny jednojęzyczny słownik Longmana i dwujęzyczny słownik Kościuszkowski.

Przydatnym podręcznym przenośnym słownikiem jest udźwiękowiony słownik elektroniczny tzw. Franklin Language Master. Jego klawiatura odpowiadająca układem klawiaturze PC jest wystarczająco duża aby umożliwić swobodne posługiwanie się nią zarówno osobom słabowidzącym, jak i niewidomym. Wyraźny dźwięk oraz różnego rodzaju funkcje (wyszukiwanie synonimów, antonimów etc.) sprawiają, że słownik ten jest niezwykle przydatną pomocą w nauce języka angielskiego.

 

Tutorette – Magnetofon na kartoniki (nagrywarka kart z taśmą magnetofonową)

Proste urządzenie przypominające magnetofon kasetowy. Zamiast kaset używa się tu podłużnych kartoników o długości do dwudziestu kilku centymetrów) z naklejoną taśmą magnetofonową pozwalającą na nagranie kilku sekund tekstu. Dzięki nim można tworzyć „słowniki” zawierające tekst w powiększonym druku i brajlu wraz z nagraniem dźwiękowym. Dwie osobne ścieżki dają uczniowi możliwość odsłuchiwania nauczyciela i nagrywania się bez konieczności wymazywania oryginału. Obok krótkiego tekstu można na kartonikach umieszczać niewielkich rozmiarów naklejki z rysunkami wypukłymi, zwiększając w ten sposób atrakcyjność dźwiękowych ilustrowanych „integracyjnych” słowników, dostępnych zarówno dla uczniów widzących, jak i słabowidzących lub całkowicie niewidomych.


Tutorette

 

Ramka do testów wyboru - Multiple choice box

Ramka do testów wyboru to dostępna w Polsce integracyjna pomoc dydaktyczna znakomicie urozmaicająca ćwiczenia z języka obcego. Drewniana ramka z trzema otworami i kołek to jej część „stała”. Część wymienną stanowią kartoniki z zadaniami w brajlu oraz w powiększonym druku. Po zapoznaniu się z zadaniem uczeń wsuwa kołek do otworu znajdującego się obok wybranej odpowiedzi. Możliwość wysunięcia kartonika potwierdza prawidłowość wyboru i umożliwia przejście do kolejnego zadania. Wybór niepoprawnej odpowiedzi powoduje „zablokowanie” kartonika. Oprócz sprawdzania wiadomości pomoc ta pozwala na naukę poprzez poszukiwanie prawidłowej odpowiedzi i przyswajanie w ten sposób nowych wiadomości.


Ramka do testów wyboru

 

Knotyczki – „Wiki Stix”

„Knotyczki” - kolorowe samoprzylepne sznurki nasączone woskiem doskonale nadają się do adaptacji ćwiczeń, w których wymagane jest rysowanie linii łączących wyrazy lub zdania, na przykład odpowiadających sobie wyrazów ułożonych w dwóch kolumnach (wyrazów angielskich i ich polskich odpowiedników albo takich par jak jabłko – owoc, lew – zwierzę, fotel – mebel etc.)


Wykorzystanie „Knotyczków” na lekcji języka angielskiego

 

Naklejki – alfabet w powiększonym druku z nadrukiem brajlowskim

Te samoprzylepne naklejki stanowią bardzo przydatną pomoc dydaktyczną, niezastąpioną w grach i zabawach językowych takich jak krzyżówki i zgadywanki wyrazowe. Mogą być też one wykorzystane do zaznaczania paragrafów tekstu w podręczniku, aby ułatwić odnalezienie fragmentów potrzebnych na lekcji lub do zaznaczania fragmentów prac pisemnych ucznia, do których załączamy komentarze czy poprawki.

Wymienione wyżej pomoce dydaktyczne i środki techniczne to tylko część możliwości dostępnych obecnie dla osób niewidomych i słabowidzących. Na rynku co jakiś czas pojawiają się nowe wersje oprogramowania dostosowanego do potrzeb osób, które korzystają z urządzeń specjalistycznych (monitorów brajlowskich czy programów do odczytu ekranu). Ponadto coraz doskonalsze próby udostępniania (a nawet tworzenia) grafiki komputerowej podejmowane przez osoby całkowicie niewidome kończą się sukcesem. Wśród producentów komputerowych kursów językowych rośnie też świadomość o istnieniu całkiem liczebnej grupy potencjalnych odbiorców niewidomych i słabowidzących. Wszystko to każe mieć nadzieję, że obserwowany obecnie deficyt materiałów do nauki języków obcych dostępnych dla tych osób będzie się systematycznie zmniejszał.

Część pierwsza

Część druga

Część trzecia