Rozdział XIV

Co nauczyciel powinien wiedzieć o niewidomym uczniu?

Instytuty i Akademie Pedagogiki Specjalnej mają szczegółowo opracowany program przygotowujący studentów do pracy z osobami niewidomymi. Uzyskiwana tam wiedza jest niezbędna do prowadzenia rewalidacji wzroku oraz doradztwa w zakresie tyflopedagogiki. Natomiast wiedza potrzebna nauczycielowi języka obcego pracującemu z niewidomym uczniem jest znacznie skromniejsza i musi mieć przede wszystkim charakter praktyczny. Jej główne obszary to: znajomość różnych rodzajów dysfunkcji wzroku i ich pedagogicznych implikacji oraz narzędzi pracy, jakimi może się posługiwać uczeń niewidomy i słabowidzący. Istotna jest również znajomość i umiejętność wykorzystania sprzętu niezbędnego do przygotowania adaptacji materiałów dydaktycznych oraz znajomość i umiejętność doboru różnych pomocy dydaktycznych pod kątem stosowanych na lekcji technik dotyczących wprowadzania nowego słownictwa, utrwalania i sprawdzania opanowania materiału czy też nauczania poszczególnych umiejętności językowych. Nie bez znaczenia jest też przynajmniej podstawowa wiedza na temat rozwoju umysłowego i percepcji świata poznawanego bez użycia wzroku.

Nauczyciel nieprzygotowany do pracy z niewidomym uczniem reaguje na ogół dużym zdumieniem, kiedy dowiaduje się o różnego rodzaju lukach w wiedzy o świecie, jakie stwierdzić można u niewidomych od urodzenia dzieci, a nawet u dorosłych. Świadczyć o tym mogą wypowiedzi i pytania niewidomych uczniów jakie usłyszeć można przy różnych okazjach:

• Jakiego koloru jest wiatr?
• Czy kamień wygląda tak samo jak wtedy, gdy się go dotyka?
• Już wiem jak ryby pływają, ale jak one chodzą?
• Jak to możliwe, że widzisz wielką górę przez małe okno?
• Jeśli widzisz mnie przez zamknięte okno, to dlaczego mówisz, że nie widzisz mnie przez ścianę?
• Byłam przekonana, że samoloty machają skrzydłami, kiedy lecą (wypowiedź dorosłej osoby niewidomej).

Nauczanie języka obcego stwarza wyjątkową okazje do stwierdzenia istnienia takich luk w wiedzy o świecie. Zanim bowiem wprowadzimy nowe słowo, warto sprawdzić, czy uczeń rozumie kryjące się za nim pojęcie. Często okazuje się, że pojęcie takie trzeba wyjaśnić – i takie właśnie przypadki stanowią doskonałą okazje do przygotowania niezmiernie ciekawej i ważnej dla niewidomego ucznia lekcji.

Tablica magnetyczna z układankami „Miś”

Właśnie podczas lekcji, na której niewidoma uczennica ćwiczyła sprawiające jej kłopot pojęcia „lewa” i „prawa” mylone w odniesieniu do układanki-misia zwróconego do niej przodem, okazało się, że nie miała ona żadnego wyobrażenia o różnicy w wyglądzie osoby nadchodzącej i oddalającej się. Świadczy o tym jej wypowiedź: „Nie wiedziałam, że ludzie idą w tym kierunku, w którym mają zwróconą twarz”. Trudno jednak oczekiwać, aby miała takie wyobrażenie, skoro dla niej oddalanie się lub zbliżanie innych osób to po prostu dźwięk coraz głośniejszego czy słabnącego odgłosu kroków.

Podstawowa wiedza dotycząca różnych rodzajów dysfunkcji wzroku uosób klasyfikowanych jako słabowidzące jest szczególnie ważna dla przygotowania lub doboru odpowiednich pomocy dydaktycznych czy też do stworzenia optymalnych warunków do pracy. Uczeń z albinizmem i towarzyszącą mu fotofobią lepiej funkcjonuje z dala od ostrego źródła światła, choć intuicja podpowiada, że najlepszym miejscem dla słabowidzącego ucznia byłby dobrze oświetlony stolik w pobliżu okna. Podobnie mylące bywa założenie, że dla wszystkich uczniów słabowidzących najlepszą adaptacją będzie tekst w powiększonym druku. W większości wypadków tak jest rzeczywiście, ale często wystarcza po prostu dobre oświetlenie i wyraźny kontrast. W przypadku tak zwanego widzenia tunelowego powiększanie tekstu przynosi odwrotny do zamierzonego skutek. Zamiast pomagać utrudnia ono czytanie, gdyż wydatnie zmniejsza ilość tekstu mieszczącego się w mocno ograniczonym polu widzenia osoby z taką właśnie dysfunkcją wzroku.

Obraz widziany bez wady wzroku

Widzenie tunelowe