ADAPTACJA MATERIAŁÓW DYDAKTYCZNYCH DLA UCZNIÓW I STUDENTÓW NIEWIDOMYCH I SŁABOWIDZĄCYCH

Agnieszka Wdówik, Ośrodek Adaptacji APS
Paweł Wdówik, BON UW

W dobie, gdy coraz większego znaczenia nabiera wykorzystywanie przez osoby niewidome dokumentów w formie elektronicznej – w postaci plików czytanych za pomocą udźwiękowionego komputera, tym bardziej należy odkreślać wagę stosowania pisma brajla w dydaktyce – szczególnie dydaktyce w klasach młodszych. Prawidłowo przygotowane podręczniki brajlowskie pozwolą bowiem na uchronienie dziecka od braku umiejętności prawidłowego pisania i czytania, dając mu jednocześnie szanse na możliwie pełny udział w zajęciach wraz z jego pełnosprawnymi koleżankami i kolegami.

Opisane poniżej podejście do adaptacji materiałów dydaktycznych opiera się na dwóch podstawowych zasadach. Po pierwsze, jakikolwiek podręcznik jest obiektem podlegającym ochronie przez ustawę o pawie autorskim i jako własność intelektualna autora nie może być modyfikowany, nawet jeśli przyświecają temu cele tak społecznie ważne, jak udostępnienie materiału osobie niewidomej. Po drugie, adaptacja powinna być przeprowadzona tak, by wersja brajlowska była jak najwierniejsza oryginałowi i zawierała wszystkie elementy pozwalające na wykorzystanie podręcznika w środowisku mieszanym – obejmującym osoby niewidome i pełnosprawne.

Prawidłowo przeprowadzona adaptacja powinna zawierać wszystkie teksty, polecenia, zadania, artykuły, itd. o niezmienionej treści, a także powinna zawierać wszystkie elementy graficzne w formie dostępnej osobie niewidomej.

Zaadaptowany podręcznik powinien również zawierać wszystkie elementy służące właściwemu nawigowaniu po książce, w postaci zgodnej z oryginałem czarnodrukowym, a więc: numery stron czarnodrukowych, ten sam sposób numerowania rozdziałów, podrozdziałów, poleceń czy zadań.

Tradycyjny sposób adaptowania materiałów na brajla opierał się na tworzeniu wersji wyłącznie tekstowej. Polecenia do ćwiczeń czy inne fragmenty, oparte na grafice niemożliwej do opisania, były zmieniane lub pomijane. Wersja brajlowska nie posiadała również numeracji stron z oryginału, skutkiem tego znacząco mogła odbiegać od oryginału, a równocześnie praca z nią w grupie mieszanej była mocno utrudniona.

Proponowane podejście, oprócz pełnej informacji o wyglądzie i treści oryginału (np. informacje: Czcionka w kolorze żółtym została zastąpiona nawiasem kwadratowym), zawiera także nowy sposób formatowania, ułatwiający orientację w tekście.

W formatowaniu tradycyjnym stosowano zasadę wcięć – akapity, początki ćwiczeń, itp. rozpoczynano od 3. kratki, natomiast cały tekst dosuwano do lewego marginesu. Nowe podejście zakłada przesuwanie początków do lewego marginesu, co znacznie upraszcza lokalizowanie nowych ćwiczeń, akapitów itp.

 

Jaki sprzęt jest potrzebny do przeprowadzenia pełnej adaptacji podręcznika?

Aby osoba widząca mogła przeprowadzić prawidłową i maksymalną adaptację podręcznika czarnodrukowego dla osoby niewidomej posługującej się pismem Braille’a należy mieć dostęp do następującego sprzętu:

  • standardowego stanowiska komputerowego z edytorem tekstów (np. programem Microsoft Word),
  • skanera z oprogramowaniem OCR,
  • programu umożliwiającego konwersję dokumentu na brajla i formatowanie dokumentu brajlowskiego,
  • drukarki brajlowskiej,
  • sprzęt do przygotowywania grafiki dotykowej (np. drukarki brajlowskiej do druku grafiki dotykowej lub wygrzewarki do produkcji grafiki dotykowej na puchnącym papierze),
  • sprzętu do przygotowywania obrazków dźwiękowych.

 

Jak zaadaptować podręcznik?

Adaptacja podręcznika do formatu brajla jest procesem złożonym i najlepiej, jeśli zajmują się nią osoby przygotowane do tego zawodowo. Jeśli jednak nauczyciel musi sam przeprowadzić taką adaptację, jego praca powinna przebiegać w następujących etapach:

 

Wybór podręcznika

Nauczyciel, dokonując wyboru podręcznika, powinien wziąć pod uwagę przede wszystkim jego wartość merytoryczną, a także jego atrakcyjność pod względem zastosowanych w nim środków dydaktycznych. Jeśli jednak w grupie uczniów znajduje się osoba z uszkodzeniem narządu wzroku, warto, przy wyborze podręcznika, wziąć pod uwagę konieczność przeprowadzenia adaptacji wszystkich fragmentów, opartych na wzrokowej analizie elementów graficznych. Nie oznacza to, że należy wybrać podręcznik pozbawiony całkowicie grafiki, trzeba jednak zachować równowagę pomiędzy treścią merytoryczną a formą podręcznika.

 

Wprowadzenie zawartości podręcznika do komputera

Drugi etap polega na wprowadzeniu zawartości podręcznika do komputera. Najlepiej w tym celu wykorzystać skaner i jeden z dostępnych na rynku programów OCR do skanowania i rozpoznawania tekstów – np. Recognita lub obecnie najpopularniejszy – FineReader. Podręcznik po procesie skanowania i rozpoznawania należy zapisać w edytorze tekstów (np. programie Microsoft Word), zachowując oryginalny podział na strony, ale rezygnując z zachowania zeskanowanej grafiki. Następnie należy przejrzeć cały materiał i ręcznie poprawić ewentualne błędy, które mogły się pojawić w trakcie procesu rozpoznawania tekstu.

 

Przygotowanie niezbędnych modyfikacji i „uwag do wersji brajlowskiej”

Teraz, gdy mamy gotowy dokument z zawartością podręcznika, musimy przeprowadzić właściwą adaptację. Współczesne podręczniki zawierają bardzo dużo różnorodnych elementów graficznych, mających na celu ułatwienie procesu przyswajania wiedzy i zwiększenie motywacji ucznia do nauki. Większość z nich jednak jest trudna lub nawet niemożliwa do zastosowania w podręcznikach brajlowskich, ze względu na właściwości pisma brajla i zakres możliwości percepcji dotykowej osób niewidomych. Oto wskazówki, jak należy postępować w przypadku niektórych elementów graficznych, pojawiających się w podręcznikach:

 

Różne typy czcionek

Właściwości pisma brajla nie pozwalają nam na łatwe odzwierciedlanie stosowania różnych rodzajów, różnej wielkości czcionek, podkreśleń, kursywy, wytłuszczeń druku, zmiany koloru druku, itp. Aby poinformować czytelnika tekstu brajlowskiego o zmianie wyglądu czcionki, należy stosować dodatkowe oznaczenia w brajlu, które mogą powodować utrudnienia w rozumieniu tekstu. Dlatego też należy w tekście brajlowskim ignorować zmieniony typ druku zawsze tam, gdzie nie jest on istotny z powodów merytorycznych, a jest jedynie ozdobnikiem tekstu. Zmieniony druk zostawia się natomiast zawsze tam, gdzie służy on podkreśleniu materiału lub odróżnieniu go od innych jego części. Jeśli występuje w danym tekście jeden rodzaj zmienionego druku w wersji brajlowskiej stosuje się zawsze kursywę. W takiej sytuacji nie wolno zmieniać oryginalnego testu nawet, gdy wskazuje on, że słowa są zaznaczone np. podkreśleniem, a my użyliśmy właśnie kursywy. Zabieg ten nie wymaga również żadnych wyjaśnień w uwagach do wersji brajlowskiej. Oznaczenia dwóch lub więcej rodzajów druku stosuje się tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla zrozumienia tekstu.

 

Miejsca do wypełnienia, luki nad lub pod pytaniami

Jeżeli w tekście oryginalnym pozostawiane są puste linie, myślniki, kółka lub ramki do udzielenia odpowiedzi, w brajlu należy je pominąć. Natomiast w sytuacji, gdy luki do wypełnienia znajdują się w zdaniach należy zaznaczyć je czterema myślnikami. Jeśli luki te są dodatkowo numerowane, należy zachować numery umieszczając po nich cztery myślniki. Czasami ilość oczekiwanych odpowiedzi lub słów do wpisania w lukę jest wskazana jedynie przez ilość luk lub pustych linii pod ćwiczeniem. Wówczas należy tę ilość zapisać w postaci liczby w nawiasie ulokowanej w najbardziej odpowiednim miejscu, wstawiając dodatkowo uwagę o brzmieniu: Liczba w nawiasie wskazuje ilość odpowiedzi, jaką należy udzielić.

 

Ramki i tabele

Proste ramki i tabele można wykonać za pomocą niektórych programów do konwersji na pismo brajla. Problem pojawia się wówczas, gdy tabela składa się z kilku kolumn o dużej zawartości. W takiej sytuacji można zastosować mechanizm odwrócenia układu poziomego tabeli na układ pionowy, tak, by kolumny stały się wierszami tabeli, a wiersze kolumnami. Należy wówczas taką tabelę poprzedzić uwagą o brzmieniu: Układ poziomy tabeli został zamieniony na układ pionowy. Niestety operacja taka nie jest możliwa, gdy tabela ma dużo zarówno kolumn, jak i wierszy. W takiej sytuacji należy zawartość kolejnych kolumn umieścić jedna pod drugą, zaczynając każdą z nich nagłówkiem od 5. kratki. Jeśli kolumny nie posiadają nagłówków, należy wstawić nagłówki: kolumna 1., kolumna 2. itd. lub kolumna lewa, kolumna prawa.

 

Zdjęcia i obrazki

Proste rysunki i schematy należy przygotować w formie grafiki dotykowej, umieszczając we właściwym momencie tekstu uwagę o ich załączeniu na osobnej stronie. Do przygotowania grafiki dotykowej potrzebny jest specjalistyczny sprzęt: drukarka brajlowska z funkcją druku grafiki dotykowej lub wygrzewarka do produkcji grafiki dotykowej na puchnącym papierze. Niestety, wiele obrazków i zdjęć jest niemożliwych do wykonania w grafice dotykowej, a następnie do odczytania dotykowego. W takiej sytuacji, należy opisać zdjęcie czy rysunek, umieszczając opis w „uwagach do wersji brajlowskiej”. Jeśli również opis jest niemożliwy do wykonania, wówczas umieszcza się uwagę o następującym brzmieniu: Zdjęcie/rysunek nie został przetworzony na wersję brajlowską.

 

„Uwagi do wersji brajlowskiej”

Jeśli w tekście musimy zamieścić dodatkowe informacje, opisy obrazków czy wyjaśnienia, należy to uczynić w „uwagach do wersji brajlowskiej”. Uwagi takie należy wstawiać przed zmienionym tekstem lub w miejscu występowania grafiki, która jest w uwagach opisana. Dla odróżnienia od oryginalnej treści tekstu, „uwagi do wersji brajlowskiej” powinny być wcięte i zaczynać się od siódmego znaku w pierwszej linii, a od piątego w kolejnych. Należy je oznaczać również specjalnym symbolem (punkty 6 i 3), który otwiera i kończy każdą uwagę. Nie trzeba natomiast zostawiać pustych linii przed i po „uwagach do wersji brajlowskiej”.

 

Konwersja na pismo brajla i formatowanie dokumentu brajlowskiego

Zanim przygotowywany dokument zostanie skierowany na drukarkę brajlowską, potrzebna jest jego konwersja – przekodowanie na pismo brajla. Konieczność ta spowodowana jest kilkoma istotnymi cechami pisma punktowego.

Ze względu na wielkość znaków w brajlu, na stronie mieści się o wiele mniej treści – zaledwie ok. 27 linii po ok. 30 znaków. Okoliczność ta wymusza potrzebę ponownego sformatowania tekstu i ewentualnie nadania mu dodatkowej numeracji stron brajlowskich.

Specyfika zapisu wszystkich wielkich liter (w brajlu zapisywane są one poprzez użycie specjalnego prefiksu, poprzedzającego małe litery), jak również specyfika zapisu cyfr (litery a – j poprzedzone prefiksem) zmuszają użytkownika do użycia programu, który dokona odpowiednich zmian.

Dodatkowo można przeformatować dokument, odchodząc od klasycznego formatu opartego na wcięciach, zastępując go bardziej czytelną metodą wysuwania do lewego marginesu jedynie pierwszych linii akapitów i ćwiczeń oraz odpowiedniego przesunięcia w prawo reszty tekstu. Pozwala to czytelnikowi na szybką i skuteczną orientację w materiale.

 

Wydruk w brajlu

Ostatnią z szeregu czynności jest drukowanie w brajlu. Jeśli posiadamy odpowiednie oprogramowanie do konwersji na brajla, będzie ono potrafiło także zarządzać drukarką brajlowską. Przy drukowaniu w brajlu warto pamiętać o możliwości druku dwustronnego. Opcja ta znacznie utrudnia czytanie brajla wzrokiem, w sposób znaczący zmniejsza natomiast objętość drukowanego materiału.

Mimo, iż stworzenie dobrze zaadaptowanego tekstu jest niewątpliwym wyzwaniem, to jednak korzyści, jakie będzie czerpał uczeń niewidomy, powodują, iż praca ta ma głęboki sens i warto szukać rozwiązań, które pozwolą na tworzenie odpowiednio przygotowanych podręczników i materiałów pomocniczych.