ADAPTACJA MATERIAŁÓW DYDAKTYCZNYCH DLA UCZNIÓW I STUDENTÓW NIEWIDOMYCH I SŁABOWIDZĄCYCH

Jolanta Jacent–Styczyńska
Członek Zespołu Ekspertów powołanych przez MEN do oceny pierwowzoru adaptacji podręczników na potrzeby uczniów słabowidzących

Podręczniki powszechnie stosowane w szkołach nie zaspokajają w pełni potrzeb uczniów słabowidzących, utrudniają im korzystanie z tekstów i materiału poglądowego. Konieczne jest więc adaptowanie podręczników do możliwości percepcyjnych uczniów z dysfunkcją wzroku. Aczkolwiek trudne jest stworzenie uniwersalnej (dla różnych dysfunkcji widzenia) adaptacji podręcznika, stosuje się wiele zabiegów, pozwalających na uzyskanie formy podręcznika „przyjaznej” uczniowi słabowidzącemu i ułatwiającej nauczycielowi pracę z takim uczniem.

Adaptacja materiału graficznego oraz tekstów w podręczniku wymaga szeregu prac przygotowawczych, pozwalających określić zakres adaptacji. Jest to m.in.: analiza jakości ilustracji pod kątem ich „czytelności” oraz ocena ich rodzaju i stylistyki. Konieczna jest też ocena materiału tekstowego i wzajemnej relacji tekstu i ilustracji. Kolejnym krokiem jest wybór właściwej metodologii adaptacji oraz praca doświadczonego adaptatora.

Specyfika każdego podręcznika (podręczniki językowe, podręczniki do przedmiotów humanistycznych, do przedmiotów ścisłych i do kształcenia zintegrowanego) zakłada wybór takiej metody adaptacji, aby uzyskać jak najlepszy efekt w postaci zaadaptowanego podręcznika. Pomocne mogą być konsultacje z tyflopedagogami – pozwalają na udoskonalenie tej metody i, w efekcie, na stworzenie adaptacji.

Każdy podręcznik wymaga indywidualnego podejścia adaptatora – wiąże się to bezpośrednio z odbiorcą – uczniem słabowidzącym – jego wiekiem, etapem rozwojowym i możliwościami percepcyjnymi.

Ponieważ zakłada się postęp w percepcji ilustracji, szczególne znaczenie ma metodologia adaptacji podręczników dla uczniów młodszych, wykorzystywana tak, aby stworzyć warunki do odbioru ilustracji „bazy”, umożliwić dziecku kontakt i oswoić je z czytelną ilustracją i podręcznikiem, który zachęca do nauki.

W przygotowaniu adaptacji powinno korzystać się z materiału elektronicznego oryginału podręcznika (może on być udostępniony przez dane wydawnictwo).

Adaptacja materiału ilustracyjnego nie wiąże się tylko z mechaniczną czynnością skalowania, ale zakłada modyfikację związaną z szeregiem czynności adaptacyjnych, np.: oczyszczeniem tła ze szczegółów („szparowaniem”), uproszczeniem kolorystyki, wprowadzeniem wyraźnego konturu, itp.

Adaptacja dotyczy również tekstów. Niezbędny jest dobór czcionki jednoelementowej, bez szeryfów, cieniowań. Stosuje się skład jednołamowy, równany do lewej, bez wcięć akapitowych, inicjałów, dzielenia wyrazów, a dane typograficzne powinny wyraźnie określać wielkość czcionki, interlinię, odległości między literami, wyrazami i zdaniami. Nie powinno stosować się krojów pochyłych italic, oblique ani też elektronicznej kursywy.

Biorąc pod uwagę ilość koniecznych zmian do wprowadzenia w materiale ilustracyjnym, często bardziej efektywnym rozwiązaniem (chociaż pracochłonnym), jest przygotowanie nowego materiału, w oparciu o istniejący, wykorzystany jako podkład, do odtworzenia ilustracji w formie wektorowej (linearne obrysowanie ilustracji z wyraźnym konturem i wypełnieniem jednolitym kolorem). Przygotowanie nowego materiału ilustracyjnego wymaga zgodności z treścią merytoryczną podręczników i wskazaniami, dotyczącymi potrzeb i możliwości percepcyjnych uczniów słabowidzących.

Zachowując sprzyjające warunki: zajęcia z zakresu programu usprawniania widzenia, odpowiednie podręczniki, pomoce optyczne i nieoptyczne oraz pomoc osoby prowadzącej zajęcia, stwarzamy uczniom słabowidzącym możliwość korzystania podczas nauki z informacji wzrokowych, tak, jak robią to ich zdrowi rówieśnicy. Rozwiązania adaptacyjne zakładają takie traktowanie ilustracji i materiałów pomocniczych, aby uczeń słabowidzący rozwijał, mimo dysfunkcji, umiejętność odbioru materiału poglądowego.

Stosowane metody adaptacji ilustracji są różnorodne. Pozwalają np. uprościć ilustrację do niezbędnych informacji merytorycznych: poprzez prawie schematycznie traktowaną ilustrację z wyraźnym konturem, wyznaczającym jej kształt („Uczą patrzenia” – percepcji jej atrybutów: w postaci barwy, nasycenia, jasności, kontrastu), następnie poprzez ilustrację bardziej szczegółową, ze zróżnicowanym w grubości konturem, bogatszą informacją kolorystyczną – dzięki stopniowaniu trudności – dziecko może rozwijać swoje możliwości widzenia. Uczeń słabowidzący może być w ten sposób przygotowany w przyszłości do odbioru bardziej skomplikowanego materiału poglądowego.

 

Przykłady metod adaptacji materiału ilustracyjnego

  • Wyraźny kontur – obrys, może być zróżnicowanej grubości, ale nie postrzępiony, dla nadania plastyczności obiektom (wskazany kolor czarny 100%. W ilustracjach mocno nasyconych możliwy do zastosowania kontur w kolorze białym lub żółtym 100%).
  • Uproszczony czysty, nasycony kolor.
  • Kontrast i nasycenie koloru.
  • Uproszczenie ilustracji i fotografii do takiej ilości szczegółów, która niesie za sobą podstawowy komunikat merytoryczny; np. stosowanie fotografii szparowanych (pozbawionych tła) w ramkach pogrubionych.
  • Skalowane ilustracji w taki sposób, aby w zależności od treści merytorycznych stanowiły odpowiednio 100%, 50% lub 25% maksymalnego pola zadruku (obszar, jaki zajmuje na stronie jej zawartość drukowana, pozostała część to marginesy). Jeżeli ilustracja umieszczona jest w ramce, wielkość ta dotyczy wielkości ramki na obszarze maksymalnego pola zadruku.
  • Układ ilustracji i fotografii powinien być prosty: jedna obok drugiej, nie zachodzące na siebie, nie układane pod kątem, raczej jednoplanowe; zachowanie odległości od 5 do 10 mm między ilustracjami w ramkach (jeżeli stanowią 25%, 50% maksymalnego pola zadruku).
  • Stosowanie maksimum 4 ilustracji czy fotografii na stronie, dopuszczalna jest większa ilość elementów graficznych, jeżeli stanowią o tym względy merytoryczne.
  • Skalowanie i modyfikacja opisów map (tzw. legendy).
  • Ilustracje nie powinny zawierać efektów „akwarelowych”, rozbarwień tonalnych, cieniowania (gradientu), elementów tekstu, bogatego tła.

 

Parametry obiektów ilustracyjnych użytych w podręcznikach

Brak cieniowania i gradientów, jak najmniejsza ilość szczegółów z zachowaniem charakteru i informacji niesionej przez ilustrację są głównymi zasadami. Zachowane powinny być także wyraźne odległości między elementami ilustracji. Nie stosuje się ilustracji na spad (zajmujących obszar do krawędzi strony).

  • Postacie: obwiedzione czarnym wyraźnym konturem, wypełnione jednolitym, kontrastującym kolorem, wyraźnie różnicującym elementy np. ubioru. Nie stosuje się faktur, deseni, napisów na elementach ubiorów. Postacie nie powinny być umieszczane jedna za drugą lub bardzo blisko siebie.
  • Przedmioty: konieczny czarny kontur, wypełniony jednolitym kolorem. Zalecane są rysunki o jak najmniejszej ilości szczegółów, jednakże takiej, która nie będzie zacierać treści merytorycznych.
  • Zwierzęta: nie stosuje się perspektywy skracającej, lecz rzuty, najwyraźniej określające cechy (profil).
  • Sceny rodzajowe: postacie w plenerze, we wnętrzach – takie sceny powinny być ograniczane do niezbędnej ilości obiektów, np.: grupa dzieci (to dwoje, troje). Sprzęty we wnętrzach, elementy pleneru powinny występować w ilości niezbędnej do pokazania scenki, zdarzenia, zgodnej z treścią, którą ilustruje.
  • Reprodukcje i zdjęcia: szczególną uwagę należy zwrócić na czytelność i jakość reprodukcji malarstwa, a ich dobór skonsultować ze specjalistami. Uwagi dotyczące jakości należy również odnieść do fotografii. Tu jednak generalną zasadą powinna być ich wymiana na ilustracje bądź wycinanie fragmentu niezbędnego do przekazania informacji (szparowanie obiektu).
  • Ćwiczenia, w których użyto kropek do wskazania miejsca wpisania liter (sylab, wyrazów): zaleca się stosowanie kropek o kolorze 100% czerni, i wielkości wynikającej z wielkości używanej czcionki Bold – 30pkt, z zachowaniem zasady kropka, spacja, kropka i ilości kropek równej ilości liter w wyrazie.
  • Tabelki, krzyżówki: tabelki – linia 100% czarny, pogrubiona, jeżeli jest to uzasadnione merytorycznie z wypełnieniem („podświetleniem”) jasnymi, gładkimi kolorami – tintą, czyli „tłem” (konieczne jest zwrócenie uwagi na sąsiadujące ze sobą kolory). Odległości między liniami wynikać powinny z wielkości czcionki użytej do wpisanych danych. W krzyżówkach stosuje się kratki wielkości 10 x 10mm, miejsce na wpisanie hasła wyróżnia się grubszą kreską. Nie stosuje się linii przerywanych.
  • Piktogramy (ćwiczenia, polecenia, przypomnienia) stosuje się uproszczone, zmodyfikowane; w stosunku do oryginalnych ikon, pamiętać należy o umieszczeniu ich w legendzie na początku podręcznika. Dodatkowo pomocne może być umieszczenie w podręczniku przezroczystych, kolorowych folii, wzmacniających kontrast. Podręcznik tak zaadaptowany spełnia nie tylko rolę dydaktyczno–edukacyjną, ale również poznawczą.

 

Uwagi szczegółowe dotyczące adaptacji graficznej podręczników

Ponieważ adaptacja materiału ilustracyjnego w podręczniku nie wiąże się tylko z mechaniczną czynnością skalowania (wielkość nie jest najważniejsza), ale zakłada modyfikację związaną z szeregiem czynności adaptacyjnych. Warto zwrócić uwagę na kilka istotnych elementów:

  • 1. layout strony (układ strony, czyli sposób prezentacji materiału tekstowego i ilustracyjnego na stronie):
    • a) sekcje–moduły, zawierające podstawowe informacje merytoryczne,
    • b) skład i łamanie tekstu,
    • c) orientacja strony,
    • d) wzajemna relacja ilustracji i tekstu,
  • 2. rodzaje ilustracji:
    • a) ilustracje graficzne:
      • rysunki kolorowe i czarno–białe,
      • ilustracje malowane różnymi technikami,
    • b) ilustracje fotograficzne:
      • zdjęcia kolorowe,
      • zdjęcia czarno–białe i monochromatyczne,
  • 3. cechy ilustracji:
    • a) kolorystyka,
    • b) relacje przestrzenne,
    • c) ekspozycja obiektu/ów,
    • d) rodzaje linii, kontur,
  • 4. materiał tekstowy:
    • a) wybór kroju czcionki,
    • b) wielkość czcionki,
    • c) „gęstość” tekstu, czyli odległości między znakami, wyrazami i wierszami,
    • d) indeks górny i dolny, przypisy,
    • e) rodzaje wyróżnień w tekście,
  • 5. materiał ilustracyjny łączony z tekstem:
    • a) elementy tekstu w rysunku (np. „dymki”),
    • b) piktogramy,
    • c) mapy,
    • d) legendy w mapach,
    • e) krzyżówki, grafy, schematy,
    • f) rozsypanki wyrazowe,
    • g) pola do uzupełnienia tekstem w schematach, rysunkach komiksowych,
  • 6. wykorzystanie pomocy:
    • a) typoskop,
    • b) folie przezroczyste kolorowe,
    • c) czarny papier,
    • d) odpowiednie oświetlenie,
    • e) pulpit pod tekst,
    • f) pomoce optyczne – warianty do rozważenia,
  • 7. Praktyczne wskazówki dla nauczyciela:
    • a) wycinanie elementów,
    • b) poprawianie (wzmacnianie) konturu i ważnych elementów np.: flamastrem,
    • c) drukowanie (ksero) w niewielkim powiększeniu,
    • d) wykorzystanie prostych programów graficznych, np.: PhotoPaint, aby dokonać niewielkiej modyfikacji w ilustracji lub mapach (ewentualne dodanie elementów czy przysłonięcie).

Na początek szczegółowo zostaną omówione punkty: 1. i 4., w oparciu o przykład adaptacji podręczników do nauczania zintegrowanego (Moja Szkoła klasa 1–3, Wydawnictwo ZNIW, 2006).

W przedstawionym przykładzie adaptacji przyjęto następujące założenia:

  • 1. adaptacja jest jak najbliższa graficznie/wizualnie oryginałowi podręcznika; powiększono nieco format podręcznika (do formatu A4 czyli 210 x 297 mm);
  • 2. prawa podręcznika jest twarda, strony szyte – ten rodzaj oprawy podręcznika jest wygodny, gdy uczeń słabowidzący korzysta z przyrządów optycznych, niestety wadą jest jego ciężar;
  • 3. objętość jednego woluminu nie przekracza 200 stron (po adaptacji objętość podręcznika jest większa – czasami dwu/trzy –krotnie);
  • 4. adaptacja zachowuje „kod” kolorystyczny działów – z tą różnicą, że kolory pastelowe zastąpiono czystym, nasyconym kolorem;
  • 5. wewnątrz podręcznika konsekwentnie w kolorze działu jest numeracja ćwiczeń, tytuły czytanek, „podświetlenia” tekstów; gdy użyto nasyconych kolorów jasnych, np.: żółtego – zastosowano na nim czarny kolor czcionki; jeżeli czcionka położona jest na kolorze ciemnym – ma kolor biały; kolor tekstów wiodących jest czarny, wyjątek stanowią:
    • numeracja ćwiczeń (w kolorze działu),
    • wyróżnienia (np. tekst czarny położony na pastelowej tincie 20–30%, czyli tle stanowiącym rozbarwienie nasyconego koloru);
  • 6. pagina (numer strony) zmienia się graficznie z uwagi na stopniowe uczenie się odbioru layoutu/układu strony – i przyswajanie sekcji/modułów, zawierających podstawowe informacje merytoryczne; najpierw pagina oznaczona jest czarnym kwadratem z białą cyfrą – wyraźnie określa miejsce, gdzie znajduje się numer strony; w klasie 3. w tym samym obszarze jest tylko cyfra w kolorze czarnym; założenie jest takie, że uczeń słabowidzący przyswoił w procesie korzystania z adaptacji podręcznika poszczególne moduły strony (pagina znajduje się „pod” palcem, który przewraca stronę).

 

Layout strony (układ strony, czyli sposób prezentacji materiału tekstowego i ilustracyjnego na stronie)

Bardzo ważny jest tzw. layout/układ strony podręcznika – stałe marginesy, górny i dolny oraz prawy i lewy (w załączniku zaznaczono kolorem czerwonym linie pomocnicze, wyznaczające tzw. ramę stron – 05), które określają obszar, gdzie umieszczamy informacje tekstowe i graficzne na stronie. Margines wewnętrzny jest szerszy niż zewnętrzny po to, aby uczeń słabowidzący mógł swobodnie rozłożyć podręcznik, kiedy korzysta z przyrządów optycznych. Ważne jest, że każda strona podręcznika zbudowana jest na tej właśnie „ramie” strony. Na margines nie „wychodzą” żadne treści, zarówno graficzne, jak i tekstowe.

Tekst łamany jest do lewej, bez wcięć, z zachowaniem odległości między literami, wyrazami i wierszami (interlinią) – właściwych dla uczniów słabowidzących dla klas 1–3.

Tytuł czytanki wyróżniony został podświetleniem w kolorze działu (w tym przypadku ciemny fiolet), ilustracja wkomponowana w tekst, ale nie zakłócająca odbioru tekstu.

Zwykle ilustracja umieszczona jest od lewej strony pod tekstem, którego dotyczy. Jeżeli konieczne jest umieszczenie na stronie więcej niż jednej ilustracji, przyjęto, że ilustracje prezentuje się od lewej strony w czarnych, wyraźnie grubych ramkach. Ilustracja powinna być oddalona od tekstu o min. 10 mm. W wyjątkowych przypadkach, uzasadnionych treścią merytoryczną, łączy się w jednym obszarze tekst i ilustrację. Istotne jest również, aby całość treści ćwiczenia była umieszczona możliwie na jednej stronie. Jeśli treść ćwiczenia wymaga, aby poszczególne fragmenty umieścić w jednej linii, w adaptacji zmieniono orientację strony na poziomą.

 

Materiał tekstowy

Ponieważ adaptacja dotyczy również tekstu – niezbędny jest dobór odpowiedniej czcionki. Rekomendowane są rodziny czcionek prostych, bez dodatkowych ozdobników (szeryfów). Taka czcionka nosi nazwę jednoelementowej. Ważna jest wielkość czcionki (niekoniecznie musi być bardzo duża), jej czytelność, przejrzystość oraz zgodność opisowa – szczególnie w klasach 1–3. Jako przykład można przedstawić „kropkę”, która znaczy tyle, co okrągła; a w niektórych czcionkach jednoelementowych kropka jest kwadratowa. Tym samym, wszystkie znaki interpunkcyjne są „kanciaste”, mało przyjazne w odbiorze – dla niewprawnego oka. Kiedy uczeń słabowidzący „opatrzy” już różne kształty czcionek, będzie miał styczność nie tylko z materiałem adaptowanym, ale również z prasą i publikacjami powszechnymi – jego oko, mimo dysfunkcji, będzie bardziej „doświadczone” w odbiorze różnych krojów czcionek.

W adaptacji zastosowano skład jednołamowy, równany do lewej, bez wcięć akapitowych, inicjałów, dzielenia wyrazów. Czcionka nie jest skondensowana („wyszczuplona”), między wyrazami zwiększono odległość, a każde nowe zdanie oddzielone jest od poprzedniego większą odległością niż między wyrazami, aby rozróżnić odległość między zdaniami i wyrazami.

Specyficznego traktowania wymaga indeks górny i dolny oraz przypisy. Czcionki w indeksie nie pomniejsza się, zachowuje się taką jej wielkość, jak tekstu/wyrazu, którego dotyczy. Podobnie traktuje się przypis.

Zastosowane rozwiązania adaptacyjne zakładają, że uczeń słabowidzący będzie rozwijał, mimo dysfunkcji, swoje możliwości percepcyjne materiału poglądowego.