NOWE TECHNOLOGIE – WYPOSAŻENIE DLA UCZNIA I STUDENTA

WYPOSAŻENIE UCZNIA Z DYSFUNKCJĄ WZROKU W SPRZĘT KOMPUTEROWY

Szeroka gama urządzeń adaptacyjnych, przeznaczonych dla osób niewidomych, ich różnorodność oraz złożoność, powodują, iż dobór konkretnych rozwiązań do potrzeb poszczególnych jednostek wymaga pogłębionej znajomości zagadnienia. Mimo to, warto omówić kilka istotnych czynników, kluczowych przy doborze wyposażenia ucznia z dysfunkcją wzroku, ponieważ profesjonalny system doradztwa w tej dziedzinie zupełnie w naszym kraju nie istnieje. Niestety, głównymi instytucjami doradczymi pozostają nadal firmy, sprzedające technologie asystujące, co w oczywisty sposób podważa obiektywizm udzielanych przez nie rad. Dlatego w artykule zostaną omówione najistotniejsze czynniki, na które warto zwracać uwagę przy doborze urządzeń dla konkretnego ucznia.

Zasadniczym czynnikiem, determinującym wybór urządzeń wspomagających, jest wiek ucznia. Pozostałe, do których należy zaliczyć: rodzaj szkoły, znajomość pisma brajla, miejsce wykorzystywania urządzeń (klasa, dom, biblioteka szkolna), są do pewnego stopnia pochodną wieku ucznia. Innym, ważnym kryterium, którego nie można także pominąć, jest stopień utraty wzroku.

Ten ostatni czynnik pozwala podzielić, w pewnym uproszczeniu, osoby z dysfunkcją wzroku na dwie zasadnicze grupy: korzystające i niekorzystające ze wzroku. Mając świadomość zastosowanego uproszczenia, o pierwszej grupie będziemy mówić jako o osobach słabowidzących, o drugiej zaś jako o osobach niewidomych.

W przypadku osób niewidomych, zasadnicze pytanie, na które należy odpowiedzieć przed zakupem sprzętu komputerowego, dotyczy wykorzystania pisma brajla.

Dostępny na rynku komputerowym asortyment urządzeń można podzielić na dwie kategorie. Pierwsza to urządzenia brajlowskie, czyli takie, które komunikują się z użytkownikiem za pomocą informacji prezentowanych w brajlu, druga grupa to urządzenia „mówiące”, tzn. takie, które do komunikacji z użytkownikiem używają syntezatorów mowy.

Bez przesady można powiedzieć, iż urządzenia te dzieli przepaść cenowa, gdyż te wykorzystujące pismo brajla są wielokrotnie droższe. Dla wielu nauczycieli, rodziców i dyrektorów szkół argument ten zamyka dyskusję nad wyborem grupy urządzeń.

Wobec tego, pytanie o chęć i możliwość stosowania pisma brajla w ogóle nie pada. Tymczasem jest to pytanie zasadnicze. Trzeba bowiem wiedzieć, iż wykorzystanie urządzeń opartych wyłącznie na dźwięku, nie pozwala uczniowi na samodzielne czytanie. Oczywiście będzie on mógł zapoznawać się z materiałami, słuchając ich, ale w żadnym stopniu nie jest to równoważne z samodzielnym czytaniem. Skutkiem tego jest brak podstawowych kompetencji, jakie nabywa się w procesie czytania.

Wobec tego staje się sprawą jasną, iż dla dzieci, które są na etapie nauki czytania (poziom kształcenia zintegrowanego), wybór urządzeń mówiących i brak dostępu do tekstu pisanego jest skazaniem ich na nieopanowanie umiejętności czytania. Pociąga to za sobą konsekwencje w postaci znacznych trudności w nauce pisania, ortografii itp.

Argument ten jest oczywiście o wiele mniej istotny w przypadku osób, które posiadły zdolność czytania, a więc studentów, młodzieży licealnej.

Nowoczesny sprzęt adaptacyjny pozwala na korzystanie z pisma brajla przez ucznia i nauczyciela, bez konieczności opanowywania tego systemu przez pedagogów. Wydaje się, iż może to mieć ogromne znaczenie dla zmiany podejścia i większej otwartości na uczniów z dysfunkcja wzroku w szkołach ogólnodostępnych.

 

Urządzenia i oprogramowanie dla osób całkowicie niewidomych

Pomimo ciągle powtarzających się prób tworzenia urządzeń specjalistycznych, adresowanych wyłącznie do użytkowników pozbawionych wzroku, dominująca tendencja w dziedzinie technologii adaptacyjnych polega na tworzeniu takich programów i urządzeń, których zadaniem jest umożliwienie pracy ze standardowym komputerem i oprogramowaniem. Tak więc, powstają programy, pozwalające na obsługę komputera dzięki otrzymywanym komunikatom głosowym lub też dzięki komunikatom prezentowanym w brajlu.

Fakt ten jest o tyle istotny, iż oznacza on brak konieczności budowania całkowicie odmiennego stanowiska komputerowego dla ucznia niewidomego. Aby tradycyjny komputer – zarówno stacjonarny jak i przenośny – mógł być używany przez osobę niewidomą, niezbędne jest zainstalowanie w nim programu odczytu ekranu. Zadaniem takiego programu jest przekazywanie użytkownikowi informacji pojawiających się na ekranie, za pomocą alternatywnych kanałów komunikacji. Są nimi dźwięk – dzięki zainstalowanemu syntezatorowi mowy lub pismo brajla – poprzez podłączony do komputera monitor brajlowski.

Zastosowanie któregokolwiek z tych rozwiązań pozwoli osobie niewidomej na pracę ze wszystkimi programami, oprócz typowo graficznych – np.: służących do rysowania czy obróbki obrazów i zdjęć.

Tak więc, uczeń będzie mógł czytać dokumenty przygotowane w edytorach tekstów, przeglądać strony internetowe, odczytywać wiadomości pocztowe. Będzie także mógł pisać; używając standardowej klawiatury komputerowej.

Należy mocno podkreślić, iż nie jest konieczne wyposażanie stanowiska komputerowego ucznia niewidomego w specjalną klawiaturę brajlowską. Brak wzroku bowiem nie pozwala jedynie na percepcję informacji przychodzących, a więc tych wyświetlanych przez komputer na monitorze, nie ma zaś wpływu na zdolność osoby niewidomej do sprawnego wysyłania informacji, które wprowadzane są do komputera za pomocą palców piszących na klawiaturze. Tzw. pisanie bezwzrokowe, należące do podstawowych umiejętności profesjonalnych sekretarek, jest rzeczą powszechnie znaną. W taki sam sposób będzie korzystał z klawiatury całkowicie niewidomy użytkownik komputera.

Trudności mogą wystąpić jedynie u osób ze sprzężonymi niesprawnościami. Jedyne, o co należy zadbać, to specjalny program, umożliwiający nauczenie się rozmieszczenia klawiszy na standardowej klawiaturze.

Obecnie programy odczytu ekranu oferowane na rynku są zaopatrzone w syntezator mowy polskiej, który również stanowi element oprogramowania. Trzeba zadbać tylko o to, by komputer posiadał kartę dźwiękową i głośniki lub słuchawki. Ceny programów odczytu ekranu nie przekraczają kwoty 3000 złotych.

Wielokrotnie droższe są niestety monitory brajlowskie, których ceny kształtują się od kilkunastu do nawet trzydziestu kilku tysięcy złotych. Bariera finansowa może się okazać przeszkodą nie do pokonania, szczególnie, że do tej pory nie istnieje w Polsce system wsparcia dla szkół ogólnodostępnych, tworzących warunki do kształcenia uczniów z dysfunkcją wzroku.

Monitory brajlowskie są urządzeniami konstruowanymi tak, by można było umieścić na nich klawiaturę, dzięki czemu linia „wyświetlająca” informacje w brajlu ulokowana jest poniżej dolnej krawędzi klawiatury. Składa się ona z pewnej liczby modułów, których celem jest prezentowanie znaków brajlowskich – jeden moduł, składając się z 8 ruchomych igiełek, służy do pokazywania jednego znaku. Elementy te są najdroższą częścią monitora. W związku z tym, im większy monitor brajlowski, tym jego cena wyższa – monitory, zawierające ok. 20 znaków, kosztują poniżej 10 tysięcy złotych, a te największe – 80-znakowe – ponad 30 tysięcy złotych.

Praca z monitorem brajlowskim jest możliwa dopiero, gdy jest on zarządzany przez program odczytu ekranu, którego zakup trzeba również uwzględnić. Oczywiście, zwiększa to dodatkowo koszt stanowiska.

Bardzo ważnym elementem stanowiska dla osoby niewidomej jest oprogramowanie rozpoznające druk oraz skaner. Dzięki nim możliwe staje się czytanie zwykłych książek. Aby wydrukowana na papierze książka mogła być przeczytania przez osobę pozbawioną wzroku, należy umieścić ją na skanerze, zeskanować potrzebny fragment, który następnie zostanie poddany obróbce przez program rozpoznający druk, należący do grupy programów „OCR” (optical charakter recognition – optyczne rozpoznawanie druku).

W procesie rozpoznawania stron z zeskanowanych obrazów, zostają wyodrębniane poszczególne litery, które następnie zapisywane są już jako zwykłe znaki – takie same, jak te wprowadzane z klawiatury. Powstały w ten sposób tekst można zapisać jako dokument MS Word, a następnie odczytać go za pomocą opisanych wyżej urządzeń.

Możliwości, jakie daje korzystanie ze skanera i programów OCR, stanowią chyba największą zmianę w wyrównywaniu szans edukacyjnych osób niewidomych, które – dzięki nim – mogą samodzielnie czytać książki.

 

Tworzenie wydruków brajlowskich

Jeżeli chcemy, aby osoba niewidoma otrzymywała materiały dydaktyczne w brajlu, niezbędne jest zakupienie dodatkowo drukarki brajlowskiej – koszt powyżej 10 tysięcy złotych – i, ewentualnie, programu do konwersji dokumentów na pismo brajla. Najpopularniejsza w Polsce drukarka Everest posiada takie oprogramowanie udostępniane bezpłatnie, ale programy o dużych możliwościach kosztują ok. 2000 złotych.

Nie wydaje się jednak, by zakup drukarki i oprogramowania do konwersji dokumentów był sprawą tej wagi, co zapewnienie możliwości stałego korzystania z takich peryferyjnych urządzeń brajlowskich, jak wspominane już monitory lub też opisane poniżej notatniki brajlowskie. Ze względu na możliwość rzeczywistego czytania i pisania, urządzenia te są znacznie bardziej funkcjonalne niż drukarka brajlowska. W związku z tym, powinny one być stosowane w przypadku uczniów nabywających i rozwijających umiejętność czytania i pisania.

Opisane powyżej rozwiązania pozwalają osobie niewidomej na korzystanie zarówno z komputera stacjonarnego jak i komputera przenośnego. Rozważając jednak wariant przenośnego stanowiska pracy należy wziąć także pod uwagę rozwiązanie, jakim są elektroniczne notatniki brajlowskie.

Notatniki dla osób niewidomych występują w dwóch wersjach – jako notatniki mówiące, lub notatniki brajlowskie. Te ostatnie, oprócz wbudowanego syntezatora mowy, posiadają także monitor brajlowski – zależnie od modelu, liczący od 18 do 40 znaków brajlowskich.

Nowoczesne notatniki brajlowskie to nie tylko urządzenia, umożliwiające sporządzanie notatek z możliwością późniejszego ich przeczytania lub odsłuchania. Dzięki rozbudowanym funkcjom komunikacyjnym pozwalają one na szybki transfer danych z komputera – za pomocą łącza USB, Bluetooth lub przy użyciu nośnika Pendrive. Warto o tym pamiętać, gdyż dzięki łatwemu przesyłaniu plików możliwa staje się wymiana dokumentów między uczniem i nauczycielem – np. odbieranie prac domowych, przekazywanie materiałów pomocniczych przygotowanych przez nauczyciela itp. Jeszcze raz wypada podkreślić, iż przygotowane materiały nie wymagają żadnych dodatkowych dostosowań – o ile nie są plikami graficznymi, a więc nauczyciel nie jest zmuszony do dodatkowego wysiłku, jakim mogłyby być choćby teksty przepisywane na brajla.

Notatniki wyposażone są także w możliwość pracy z Internetem, posiadają terminarze, kalkulator, obsługują pliki audio, mogą służyć jako magnetofon, a więc osoba niewidoma może na nich po prostu nagrywać.

Szczególnie warto zwrócić uwagę na notatnik Braille Sense, który jako jedyny na rynku posiada wbudowany wyświetlacz. Może to okazać się szczególnie przydatne w pracy z uczniami najmłodszych klas, gdyż umożliwia kontrolę wzrokową poczynań ucznia.

Notatniki wagowo – zależnie od modelu, mieszczą się w przedziale od 0,5 kg do niecałych 2 kg. Znacznie mniejsze i lżejsze są notatniki, które nie posiadają monitora brajlowskiego – np. notatnik kajetek, dzięki czemu znajdują wielu zwolenników wśród studentów.

 

Notebook czy notatnik

Ze względu na organizację zajęć w szkołach ogólnodostępnych, zapewnienie uczniowi niewidomemu przenośnego stanowiska pracy wydaje się być sprawą kluczową. Możliwe jest więc wyposażenie go w notatnik lub też w komputer przenośny z programem odczytu ekranu.

Z pewnością, ze względu na wygodę nauczyciela, komputer byłby rozwiązaniem korzystniejszym. Trzeba jednak wziąć pod uwagę także wygodę ucznia – notatnik jest urządzeniem mniejszym i lżejszym od laptopa. Niebagatelne mogą okazać się także względy bezpieczeństwa. O ile notatnik jest urządzeniem bardzo specyficznym, a jego wykorzystanie przez osoby pełnosprawne jest mało prawdopodobne – ze względu na brak monitora, to notebooki są atrakcyjne dla wszystkich, a ich funkcjonalność jest powszechnie znana. Wśród studentów niewidomych Uniwersytetu Warszawskiego zdarzały się już kradzieże komputerów przenośnych, przy czym należy sądzić, iż właśnie kwestia ich powszechnej użyteczności i łatwości sprzedaży jest czynnikiem generującym zagrożenie.

Z aspektów funkcjonalnych, trzeba zwrócić uwagę na szybkość uruchamiania obu urządzeń. Notatniki włącza się znacznie szybciej, a gotowość do pracy osiągają one w kilka sekund. Mimo swych niewątpliwych zalet, wydajność notatników ciągle jeszcze znacząco odbiega od wydajności komputerów, dlatego pełne wyposażenie osoby niewidomej musi uwzględniać możliwość posiadania komputera. Notatnik jest rozwiązaniem wysoko funkcjonalnym w sytuacjach wymuszonej mobilności użytkownika, jednak w pracy w domu jego użytkownik będzie zmuszony korzystać z komputera.

Istotną przewagą komputerów przenośnych jest możliwość skanowania książek w czytelniach. Nowoczesne płaskie skanery, ważące ok. 0,5 kg, mogą być przenoszone wraz z laptopem i tworzą razem stanowisko pracy, dające studentom niewidomym ogromną niezależność.

 

Rozwiązania dla osób słabowidzących

W przypadku osób z częściową utratą wzroku, najpopularniejszym rozwiązaniem, umożliwiającym im pracę z komputerem, jest stosowanie programów powiększających lub monitorów o dużej przekątnej.

Zastosowanie monitora o przekątnej powyżej 19 cali, daje wielu osobom z dysfunkcją wzroku na tyle duży komfort pracy, że nie potrzebują one dalszych rozwiązań adaptacyjnych.

W przypadku uczniów i studentów z poważnie osłabionym widzeniem, które uniemożliwia pisanie ręczne, zalecanym rozwiązaniem będzie komputer przenośny wyposażony w program powiększający i/lub program odczytu ekranu. Niektóre programy powiększające są dodatkowo zaopatrzone w syntezator mowy, pozwalający na równoległe z czytaniem słuchanie treści przeglądanych dokumentów. Ma to duże znaczenie przy poważnie osłabionym widzeniu, gdzie długie czytanie jest zbyt męczące. Dla tej grupy uczniów i studentów opisana powyżej możliwość współpracy ze skanerem będzie również bardzo ważnym rozwiązaniem, umożliwiającym zdobywanie informacji.

Programy powiększające pozwalają na indywidualne dopasowanie używanego powiększenia od 2 do 32 razy. Umożliwiają także indywidualny dobór kolorów liter i tła tak, by kontrast był najkorzystniejszy dla użytkownika. Ceny programów powiększających oscylują w przedziale 1400-2000 złotych.

Ważnymi, dla osób uczących się, urządzeniami są także tzw. powiększalniki. Są to urządzenia złożone z kamery i monitora. Pozwalają one na oglądanie materiałów drukowanych, które, dzięki kamerze, są przekazywane w powiększeniu na ekran..

Istnieją zarówno powiększalniki stacjonarne, posiadające duże 17-20-calowe monitory, jak i powiększalniki przenośne – przeznaczone do użytku indywidualnego. Mogą one być wykorzystywane do pracy w klasie, na wykładzie czy w bibliotece. Posiadają niewielki – kilkucalowy wyświetlacz, na którym, w dobranym do swoich potrzeb powiększeniu, uczeń może oglądać wycinek tekstu, jaki pokazuje mała kamera.

Ceny powiększalników stacjonarnych zaczynają się od 10 tysięcy złotych, powiększalniki przenośne mieszczą się w przedziale od kilku do prawie 20 tysięcy złotych – zależnie od modelu.

Podsumowanie

Żyjemy w czasach technologicznej rewolucji. Coraz szybciej następujące zmiany i wzrastająca powszechność w wykorzystaniu komputerów powodują, że stają się one nieodzownym elementem nowoczesnej edukacji. W przypadku osób z dysfunkcją wzroku ta technologiczna rewolucja oznacza coś więcej niż tylko wzbogacenie wachlarza narzędzi edukacyjnych. Oznacza ona nieistniejącą do tej pory niezależność w zdobywaniu informacji oraz możliwość pełnego uczestnictwa w procesie dydaktycznym poza szkolnictwem specjalnym. Muszą o tej zmianie wiedzieć nie tylko osoby niewidome, ale także ich najbliżsi. Fakt ten musi zakorzenić się przede wszystkim w świadomości nauczycieli, jak również tych, którzy decydują o kształcie polskiej edukacji. Tworzenie szkoły bez barier jest teraz możliwe bardziej niż kiedykolwiek przedtem, a nowoczesne technologie są narzędziem, którego znaczenia w tym procesie ignorować nie wolno.