OSOBY NIEWIDOME I SŁABOWIDZĄCE

Małgorzata Paplińska, APS

W Polsce liczba osób z uszkodzeniem wzroku przekracza 500 tysięcy. Według światowych danych szacuje się, że poważne zaburzenia widzenia występują u 1% populacji, a całkowita liczba osób niewidomych i  słabowidzących ulega stałemu zwiększaniu. Wynika to z wielu powodów. Jednym z nich są starzejące się społeczeństwa i niepełnosprawność wzrokowa związana z wiekiem. Inna przyczyna związana jest z postępem medycyny, która, ratując życie, nie potrafi wyeliminować wszystkich skutków chorób, wypadków, itp.

Istnieje wiele terminów określających osobę, u której występują poważne problemy z widzeniem: osoba niewidoma, ociemniała, słabowidząca, osoba z dysfunkcją wzroku, z niepełnosprawnością wzrokową, itp. Warto wiedzieć, że pojęcia: osoba niewidoma i osoba słabowidząca stosuje się dla określenia dwóch różnych grup, które łączy jedynie problem związany z widzeniem.

Pierwszą grupę stanowią osoby niewidome, które są pozbawione całkowicie lub częściowo wzroku, a przez to informacji optycznych, płynących ze świata zewnętrznego. U osób niewidomych analizator wzroku nie funkcjonuje zupełnie albo z tak dużymi zaburzeniami, że nie ma praktycznego zastosowania w poznawaniu świata i w orientacji w otoczeniu, a poznawanie rzeczywistości ma głównie charakter dotykowo–słuchowy (Majewski, 2001). W grupie tej można wyróżnić osoby niewidome, które potrafią wyłącznie rozróżniać dzień i noc lub zapalone światło wieczorem w pomieszczeniu. W takim wypadku używa się określenia osoba niewidoma z poczuciem światła.

Osobą niewidomą z punktu widzenia polskiego prawa jest ktoś, u kogo stwierdza się ostrość wzroku wynoszącą najwyżej 0,1 pełnej ostrości wzroku (pełna ostrość wzroku odpowiada wartości 1,0) lub ktoś, u kogo pole widzenia, niezależnie od ostrości wzroku, wynosi nie więcej niż 30 stopni (podczas gdy pełne pole widzenia wynosi około 180 stopni) (Yeadon, 2000).

Warto wiedzieć o rozróżnianiu pomiędzy pojęciami: człowiek niewidomy a człowiek ociemniały. Człowiekiem niewidomym jest każdy, kto nie widzi od urodzenia lub stracił wzrok przed 5. rokiem życia, zaś ociemniałą jest osoba, która straciła wzrok po 5. roku życia i pamięta obrazy wzrokowe.

Przyjmuje się, że aż 80% informacji, docierających ze świata zewnętrznego, jest odbierane przez człowieka za pomocą analizatora wzrokowego. Wzrok pełni zasadniczą rolę w poznawaniu rzeczywistości, zjawisk i przedmiotów. Jest wykorzystywany w codziennym życiu, w działalności praktycznej: od czynności samoobsługowych, związanych z toaletą, przygotowaniem i spożywaniem posiłków, po czynności związane z nauką i pracą, np. czytanie, pisanie, itp. Zmysł wzroku ma zdolność odbierania bodźców świetlnych z odległości, niezależnie od naszej woli, dlatego trudno jest przecenić rolę, jaką pełni w orientacji przestrzennej i lokomocji. Dzięki niemu obiekty są lokalizowane, a przeszkody wykrywane z odległości. Możliwość odbioru wrażeń wzrokowych pozwala na pełniejsze obcowanie ze sztuką, zwłaszcza na dostęp do obrazów, fotografii oraz czerpanie z nich wrażeń i emocji, jakie ze sobą niosą. Brak bądź poważne osłabienie wzroku powoduje trudności w poszczególnych obszarach funkcjonowania, takich, jak: orientacja przestrzenna i poruszanie się, poznawanie rzeczywistości oraz zjawisk, rozumienie pojęć, wykonywanie czynności dnia codziennego, sfera emocjonalna, funkcjonowanie społeczne.

 

Orientacja przestrzenna i poruszanie się

Świadomość istnienia przestrzeni i otaczającego świata jest między innymi czynnikiem motywującym do ruchu. Orientacja przestrzenna to sprawność jednostki w zakresie poznawania swego otoczenia, zachodzących w nim stosunków przestrzennych i czasowych oraz określania własnego położenia w stosunku do otaczających przedmiotów. Zasadniczą rolę odgrywają tu procesy poznawcze, wykorzystywanie posiadanych zmysłów, zasób pojęć, znajomość schematu ciała, wyobraźnia przestrzenna, wiedza o otoczeniu, operowanie relacjami odległości i czasu itp.

Jednym z głównych problemów, wynikających z braku wzroku, jest samodzielne poruszanie się oraz orientacja przestrzenna. Trudność ta występuje u osób niewidomych niezależnie od wieku. W przypadku małego niewidomego dziecka, u którego istnieje nie tylko lęk przed przestrzenią, ale i brak świadomości istnienia obiektów w niej zawartych, umiejętność chodzenia pojawia się później w porównaniu z widzącymi dziećmi. W przypadku młodzieży i dorosłych osób z uszkodzeniem wzroku, problem lokomocyjny wynika z trudności w poruszaniu się w nieznanym otoczeniu. Kłopot sprawia także samodzielne podróżowanie nowymi trasami, z koniecznością przesiadania się do różnych środków lokomocji. Często odnalezienie poszukiwanego miejsca, nawet niezbyt odległego może łączyć się z problemami, które wynikają z trudności w orientacji w przestrzeni, a także konieczności zapamiętywania wielu szczegółów w odpowiedniej kolejności.

Aby przestrzeń mogła być maksymalnie użyteczna, musi być zrozumiała i całkowicie opanowana. Główne trudności z orientacją to:

  • problem ze znajomością kierunków potrzebnych do sprawnego i skutecznego przemieszczania się,
  • nieznajomość pojęć przestrzennych,
  • nieznajomość stosunków czasowo–przestrzennych.

Osoby niewidome dla bezpiecznego poruszania się wykorzystują kilka technik. Jedną z nich jest samodzielnie poruszanie się z białą, długą laską, którą człowiek niewidomy trzyma przed sobą badając, podłoże i wykrywając przeszkody. Tylko opanowanie prawidłowych technik poruszania się z  białą laską, które wymaga długiego treningu pod okiem nauczyciela orientacji przestrzennej, pozwala na bezpieczne i samodzielne poruszanie się osoby z dysfunkcją wzroku.

Drugi sposób bezpiecznego poruszania się osób niewidomych to korzystanie z pomocy widzącego przewodnika lub z psa przewodnika. Osoba niewidoma, poruszając się z widzącym przewodnikiem, trzyma prawą ręką lewe ramię przewodnika lub lewą ręką prawe ramię przewodnika. Osoba niewidoma chwyta przewodnika nad łokciem w taki sposób, że kciuk znajduje się na zewnątrz, pozostałe palce wewnątrz ramienia przewodnika. Chwyt ten umożliwia odczytywanie informacji z ramienia przewodnika i powinien być dostatecznie silny, aby zapewnić stały kontakt, ale nie powinien być niewygodny dla żadnej ze stron. Ręka przewodnika, za którą chwyta osoba z dysfunkcją wzroku, może być zgięta w łokciu lub wyprostowana (wzdłuż tułowia) (Mizera, Paplińska, Walkiewicz–Kutak i inni, 2007).

 

Poznawanie rzeczywistości i zjawisk

Poznawanie rzeczywistości i zjawisk przez osoby niewidome odbywa się dzięki kompensacji, czyli zjawisku, polegającym na zastępowaniu uszkodzonych zmysłów innymi, sprawnie funkcjonującymi, głównie słuchem i dotykiem. Dla osoby niewidomej, tak dorosłego jak i dziecka, informacja, dopływająca z receptorów dotykowych, jest warunkiem niezbędnym do jakościowego poznawania przedmiotów i cech specyficznych najbliższego otoczenia (Mizera, Paplińska, Walkiewicz–Kutak i inni, 2007).

Dotyk zaczyna od eksploracji punktowej, aby następnie dojść do całości. Ponieważ percepcja dotykowa jest fragmentaryczna, wymaga ona syntezy końcowej do odtwarzania przedmiotu jako całości. Na całość zaś komponują się różne, sukcesywnie poznawane elementy. Należy podkreślić, że dotykowe poznawanie przedmiotu (od szczegółu do ogółu) jest procesem trudnym i dającym wiele niejasnych informacji. Jest to także skomplikowana praca intelektualno–fizyczna, mająca na celu kształtowanie wyobraźni i tworzenie pojęć (Paplińska, 2004). W poznaniu dotykowym następuje przetransponowanie wrażeń dotykowych i wrażeń, pochodzących z innych zmysłów, na wyobrażenia jednego z elementów otaczającej rzeczywistości. To także kojarzenie z nabytymi już doświadczeniami i pojęciami.

Poważnym problemem w poznawaniu rzeczywistości przez osoby niewidome jest eksploracja bardzo dużych i bardzo małych obiektów. Wielkość eksplorowanego dotykowo przedmiotu ma ogromne znaczenie. Obiekty bardzo duże, których rozmiar znacznie przekracza zasięg ramion, stwarzają trudność w ich poznaniu i identyfikowaniu. Problemem może być nie tylko odnalezienie wszystkich istotnych, charakterystycznych elementów obiektu, ale także ich integracja w jedną całość, identyfikowaną przez osobę niewidomą jako ten, a nie inny obiekt.

Rozpoznawanie dotykowe bardzo małych elementów (np. oglądanych za pomocą lupy, czy mikroskopu), których wielkość znajduje się poniżej progu wrażliwości dotykowej, często jest niemożliwe. Zjawiska fizyczne, odbierane jedynie wzrokiem (np. tęcza na niebie), nigdy nie będą dostępne percepcyjnie dla osób niewidomych.

 

Rozumienie pojęć

Przestrzeń jest nieodłącznym elementem życia każdego człowieka. W niej umieszczamy siebie, inne osoby i przedmioty, w niej się poruszamy. Nasze wyobrażenie przestrzeni zależy od umiejętności równoczesnego lokalizowania przedmiotów znajdujących się w niej, z zachowaniem istniejących między nimi stosunków. W ten sposób rozwijamy w sobie strukturę przestrzeni, w której umieszczamy każdy z tych przedmiotów w odpowiedniej odległości od siebie samego i względem pozostałych przedmiotów.

Z trudnościami w poznawaniu przedmiotów i zjawisk przez osoby niewidome, związane są problemy w rozumieniu pojęć, zwłaszcza przestrzennych. Początkowo dla niewidomych dzieci przestrzeń jest postrzegana jako kolejno następujące po sobie zdarzenia. Dziecko, przemieszczając się, napotyka najpierw obiekt A, potem obiekt B, później C, itd. Napotykane przedmioty pozostają w umyśle dziecka niewidomego w relacji czasowej, a nie przestrzennej względem niego i innych obiektów. Wynikają z tego problemy w rozumieniu pojęć, odnoszących się do relacji czasowo–przestrzennych. Dodatkowo, w związku z opóźnionym przemieszczaniem się i rozwojem słownika, dzieci niewidome później, w porównaniu z dziećmi widzącymi, rozumieją i używają określeń, odzwierciedlających stosunki przestrzenne. Przejawia się to w późniejszym niż u dzieci widzących używaniem takich przyimków, jak: pod, od, przed i nad, między, za, przez, itp. Znajomość bierna i czynna większości z nich jest opóźniona średnio o 2 lata.

U osób niewidomych występują trudności w rozumieniu pojęć opisujących właściwości przedmiotów, które uchwytne są jedynie wzrokowo lub odwołują się do pamięci wzrokowej. Choć ludzie niewidomi posługują się tymi pojęciami, to w ich rozumieniu nie oznaczają tego samego, co u osób widzących. Takimi pojęciami są: błyszczący, przezroczysty, tęcza oraz kolory. W umysłach osób niewidomych tworzą się bowiem tzw. wyobrażenia surogatowe (wyobrażenia zastępcze). Są to substytuty psychiczne tych treści poglądowych, które ludziom niewidomym w  zupełności lub częściowo są niedostępne, a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu ich świata, wyobrażeń i pojęć (Sękowska, 1998). Problem ten nie dotyczy osób ociemniałych, które pamiętają, że kiedyś widziały, ponieważ w przypadku omawiania konkretnych zjawisk można odwołać się do ich pamięci wzrokowej.

Pod względem treści można wyróżnić 2 rodzaje wyobrażeń zastępczych: dotyczące stosunków przestrzennych, których człowiek niewidomy nie może w sposób adekwatny ująć albo ujmuje z wielkim trudem, oraz dotyczące światła i barwy, których osoba niewidoma nie może poznać w sposób adekwatny do rzeczywistości.

 

Sfera emocjonalna

Najczęstsze problemy w sferze emocjonalnej dotyczą akceptacji niepełnosprawności. Problem ten częściej dotyka osób ociemniałych, które straciły wzrok nagle i nie potrafią wyobrazić sobie życia i funkcjonowania w nowej sytuacji. Trudności mogą pojawiać się również w zaakceptowaniu mniejszych możliwości i większych ograniczeń, w porównaniu z osobami widzącymi, np.: w wykonywaniu pewnych zawodów i czynności. Z obiektywnych ograniczeń wynika często bierna postawa osób z uszkodzeniem wzroku oraz brak motywacji do podjęcia jakichkolwiek wysiłków, zmierzających do przezwyciężenia trudności, np.: w zdobyciu wykształcenia na miarę swoich potrzeb i możliwości oraz podjęcia satysfakcjonującej pracy.

Odrębnym zagadnieniem jest wstydzenie się niepełnosprawności. Problem ten dotyczy głównie młodzieży, ale niekiedy także osób dorosłych. Brak akceptacji własnej niepełnosprawności i wstyd prowadzą do tego, że osoba nie wykorzystuje efektywnie pomocy, ułatwiających jej bezpieczne i sprawne funkcjonowanie, np. poruszanie się z białą laską, posługiwanie się pomocami optycznymi.

Brak lub poważne osłabienie wzroku ogranicza możliwość inicjowania kontaktów interpersonalnych, jednak to, w jaki sposób człowiek niewidomy radzi sobie w takich sytuacjach, przede wszystkim zależy od indywidualnych cech osobowości i wypracowanych sposobów działania.

 

Funkcjonowanie społeczne

Dla pełnego funkcjonowania społecznego istotne jest wykorzystanie kompensacji poprzez wypracowanie efektywnego posługiwania się dobrze funkcjonującymi zmysłami. Dzięki kompensacji osoba niewidoma może zwiększyć swoje umiejętności poznawcze oraz samodzielność, potrzebną do sprawnego funkcjonowania w społeczeństwie. Trzeba jednak pamiętać, że funkcjonowanie osoby z uszkodzeniem wzroku zależy od wielu czynników. Są wśród nich:

  • czas utraty wzroku,
  • stopień utraty wzroku,
  • rodzaj schorzenia i wynikające z niego następstwa,
  • schorzenie stałe albo postępująca utrata widzenia,
  • czas rozpoczęcia rehabilitacji,
  • czynniki wewnętrzne (osobowościowe),
  • doświadczenie życiowe,
  • wsparcie rodziny i najbliższych.

 

Wykonywanie czynności dnia codziennego

Umiejętność wykonywania czynności dnia codziennego pozwala osobie niewidomej na samodzielną aktywność związaną z samoobsługą, toaletą, etykietowaniem otoczenia, komunikacją, itp. Brak lub poważne osłabienie wzroku uniemożliwia bądź znacznie utrudnia proces uczenia się przez naśladownictwo. Stąd takie czynności, jak: mycie zębów, samodzielne ubieranie się, nalewanie płynów, mogą sprawić niewidomemu dziecku wiele trudności, ponieważ wymagają opanowania przez nie szeregu umiejętności wstępnych, typu: posługiwanie się obiema rękami i koordynacja ruchowa, znajomość i rozumienie pojęć. W nieco innej sytuacji są osoby ociemniałe, które przed utratą wzroku miały już jakieś doświadczenia w zakresie wykonywania określonych czynności życia codziennego. U osób, które straciły wzrok w późniejszym czasie, duże znaczenie odgrywa pamięć kinestetyczna. Konieczna jest jednak nauka i odpowiedni dobór alternatywnych sposobów wykonywania określonych czynności.

W ramach zajęć z rehabilitacji podstawowej osoby z uszkodzeniem wzroku otrzymują wsparcie w postaci profesjonalnego treningu. Celem tego typu zajęć jest dostarczenie osobom z uszkodzeniem narządu wzroku sposobów, dzięki którym mogłyby one wykazać się same przed sobą umiejętnością radzenia sobie w różnych sytuacjach życia codziennego. Niewątpliwą zaletą jest to, że postępy ucznia są niemal od razu widoczne zarówno dla niego, jak i dla instruktora. W zakres programu nauczania wchodzą: brajl, pisanie odręczne, pisanie na maszynie, posługiwanie się magnetofonem, prowadzenie gospodarstwa domowego, czynności związane z utrzymaniem higieny osobistej, wykorzystanie czasu wolnego, techniki adaptacyjne w kuchni, posługiwanie się urządzeniami mechanicznymi gospodarstwa domowego oraz orientacja przestrzenna i poruszanie się w znanym otoczeniu (Ponchilla, 1983).

 

Dostęp do informacji

Nowe technologie, stosowane w elektronicznym sprzęcie dla ludzi niewidomych, sprawiają, że brak wzroku nie jest przeszkodą w komunikacji z osobami widzącymi i dostępie do tekstów czarnodrukowych. Pomoce elektroniczne, oparte na kompensacyjnej roli zmysłów, umożliwiły samodzielny i  niezależny dostęp do słowa pisanego. Nowoczesna elektronika stworzyła technologie, umożliwiające powstanie i rozwój urządzeń, ułatwiających osobom niewidomym czytanie i pisanie przy wykorzystaniu pisma Braille’a. Wśród nich są: drukarki, monitory i notatniki brajlowskie. Powstają coraz doskonalsze urządzenia, ułatwiające dostęp nie tylko do tekstu, ale także grafiki dotykowej dla osób pozbawionych wzroku. Wśród najpopularniejszych, używanych przez ludzi z dysfunkcją wzroku, znajdują się urządzenia mówiące. Mowa syntetyczna wraz ze specjalnymi programami odczytu ekranu ułatwiła i przyspieszyła sposób pozyskiwania informacji przez niewidomych i słabowidzących. Dzięki tym rozwiązaniom mogą oni sprawnie posługiwać się komputerem, samodzielnie czytać dowolne teksty oraz korzystać z Internetu, a za pośrednictwem poczty elektronicznej korespondować z innymi ludźmi.

Umiejętność dobrej orientacji w przestrzeni i lokomocji, aktywność w poznawaniu rzeczywistości, opanowanie czynności samoobsługowych oraz posługiwanie się pismem Braille’a są elementarnymi składnikami, pozwalającymi uzyskać osobie niewidomej niezależność. Utrzymanie równowagi pomiędzy zależnością a niezależnością od innych ludzi, jest warunkiem dobrego przystosowania psychicznego, społecznego i zawodowego osoby niepełnosprawnej.

 

Bibliografia:

  • Kwapiszowie J. i J., Orientacja przestrzenna i poruszanie się niewidomych oraz słabowidzących, WSiP, Warszawa 1990.
  • Majewski T., Dzieci z uszkodzonym wzrokiem i ich edukacja, w: Jakubowski S. (red.), Poradnik Dydaktyczny dla nauczycieli realizujących podstawę programową w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum z uczniami niewidomymi i słabo widzącymi, MEN, Warszawa 2001.
  • Mizera L, Paplińska M., Walkiewicz–Krutak M., i inni, Pakiet edukacyjny projektu GALERIA PRZEZ DOTYK, Muzeum Regionalne w Stalowej Woli, Stalowa Wola 2007.
  • Paplińska M., Rozwój percepcji i poznania dotykowego u niewidomych dzieci, w: Walczak G. (red.), Wspomaganie rozwoju małych dzieci z uszkodzonym wzrokiem, APS, Warszawa 2004, CD.
  • Ponchilla P. E., Rehabilitacja podstawowa - Nowe możliwości zawodowe, źródło: Dialogue: The Magazine for the Visually Impaired, Fall, tłumaczenie Sowiński P., 1983.
  • Sękowska Z., Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej, Warszawa 1998.
  • Yeadon A., Najważniejsze zrozumieć, w: Adamowicz–Hummel A., Guzowska H. (red), Poradnik pracodawcy osób niewidomych i słabo widzących, Fundacja AWARE Europe, Warszawa 2000.