Tu jesteś:Strona główna arrow Adaptacja podręczników arrow Uwagi ogólne dotyczące adaptacji graficznej podręczników na potrzeby uczniów słabowidzących
Uwagi ogólne dotyczące adaptacji graficznej podręczników na potrzeby uczniów słabowidzących

 

UWAGI OGÓLNE DOTYCZĽCE ADAPTACJI GRAFICZNEJ PODRĘCZNIKÓW NA POTRZEBY UCZNIÓW SŁABOWIDZĄCYCH

Opracowanie: Jolanta Jacent-Styczyńska,
specjalista w zakresie grafiki wydawniczej, poligrafii i typografii, wspólpracuje z MEN w Zespole Ekspertów powołanych do oceny pierwowzoru adaptacji podręczników na potrzeby uczniów słabowidzących 

Podręczniki powszechnie stosowane w szkołach nie zaspokajają w pełni potrzeb uczniów słabowidzących, utrudniają im korzystanie z tekstów i materiału poglądowego. Konieczne jest więc adaptowanie podręczników do możliwości percepcyjnych uczniów z dysfunkcją wzroku. Aczkolwiek trudne jest stworzenie uniwersalnej (dla różnych dysfunkcji widzenia) adaptacji podręcznika, stosuje się wiele zabiegów pozwalających na uzyskanie formy podręcznika „przyjaznej” uczniowi słabowidzącemu i ułatwiającej nauczycielowi pracę z takim uczniem.

Adaptacja materiału graficznego oraz tekstów w podręczniku wymaga szeregu prac przygotowawczych pozwalających określić zakres adaptacji. Jest to m.in. analiza jakości ilustracji pod kątem ich „czytelności” oraz ocena ich rodzaju i stylistyki. Konieczna jest też ocena materiału tekstowego i wzajemnej relacji tekstu i ilustracji. Kolejnym krokiem jest wybór właściwej metodologii adaptacji oraz praca doświadczonego adaptatora.

Specyfika każdego podręcznika (podręczniki językowe, podręczniki do przedmiotów humanistycznych, do przedmiotów ścisłych i do kształcenia zintegrowanego) zakłada wybór takiej metody adaptacji, aby uzyskać jak najlepszy efekt w postaci zaadaptowanego podręcznika. Pomocne mogą być konsultacje z tyflopedagogami - pozwalają na udoskonalenie tej metody i w efekcie stworzenie adaptacji.  

Każdy podręcznik wymaga indywidualnego podejścia adaptatora - wiąże się to bezpośrednio z odbiorcą - uczniem słabowidzącym - jego wiekiem, etapem rozwojowym i możliwościami percepcyjnymi.

Ponieważ zakłada się postęp w percepcji ilustracji - szczególne znaczenie ma metodologia adaptacji podręczników dla uczniów młodszych - tak aby stworzyć warunki do odbioru ilustracji „bazy”, umożliwić dziecku kontakt i oswoić je z czytelną ilustracją i podręcznikiem, który zachęca do nauki i szkoły. 

W przygotowaniu adaptacji powinno korzystać się z materiału elektronicznego oryginału podręcznika (może on być udostępniony przez dane wydawnictwo).

Adaptacja materiału ilustracyjnego nie wiąże się tylko z mechaniczną czynnością skalowania, ale zakłada modyfikację związaną z szeregiem czynności adaptacyjnych, np. oczyszczeniem tła ze szczegółów („szparowaniem”), uproszczeniem kolorystyki, wprowadzeniem wyraźnego konturu, itp.  

Adaptacja dotyczy również tekstów - niezbędny jest dobór czcionki jednoelementowej, bez szeryfów, cieniowań. Stosuje się skład jednołamowy, równany do lewej, bez wcięć akapitowych, inicjałów, dzielenia wyrazów. A dane typograficzne powinny wyraźnie określać wielkość czcionki, interlinię, odległości między literami, wyrazami i zdaniami. Nie powinno stosować się krojów pochyłych italic, oblique, ani też elektronicznej kursywy. 

Biorąc pod uwagę ilość koniecznych zmian do wprowadzenia w materiale ilustracyjnym, często bardziej efektywnym rozwiązaniem (chociaż pracochłonnym), jest przygotowanie nowego materiału, w oparciu o istniejący, wykorzystany jako podkład, do odtworzenia ilustracji w formie wektorowej (linearne obrysowanie ilustracji z wyraźnym konturem i wypełnieniem jednolitym kolorem). Przygotowanie nowego materiału ilustracyjnego wymaga zgodności z treścią merytoryczną podręczników i wskazaniami dotyczącymi potrzeb i możliwości percepcyjnych uczniów słabowidzących.

Zachowując sprzyjające warunki: zajęcia z zakresu programu usprawniania widzenia, odpowiednie podręczniki, pomoce optyczne i nieoptyczne oraz pomoc osoby prowadzącej zajęcia; stwarzamy uczniom słabowidzącym możliwość korzystania podczas nauki z informacji wzrokowych, tak jak ich zdrowi rówieśnicy. Rozwiązania adaptacyjne zakładają takie traktowanie ilustracji i materiałów pomocniczych, aby uczeń słabowidzący rozwijał, mimo dysfunkcji, umiejętność odbioru materiału poglądowego. 

Stosowane metody adaptacji ilustracji są różnorodne. Pozwalają np. uprościć ilustrację do niezbędnych informacji merytorycznych: poprzez prawie schematycznie traktowaną ilustrację z wyraźnym konturem wyznaczającym jej kształt – „uczą patrzenia” - percepcji jej atrybutów: w postaci barwy, nasycenia, jasności, kontrastu... Następnie poprzez ilustrację bardziej szczegółową, ze zróżnicowanym w grubości konturem, bogatszą informacją kolorystyczną - dzięki stopniowaniu trudności - dziecko może rozwijać swoje możliwości widzenia. Uczeń słabowidzący może być w ten sposób przygotowany w przyszłości do odbioru bardziej skomplikowanego materiału poglądowego.

Oto kilka wybranych przykładów metod adaptacji materiału ilustracyjnego: 
  1. wyraźny kontur - obrys, może być zróżnicowanej grubości, ale nie postrzępiony, dla nadania plastyczności obiektom (wskazany kolor czarny 100% w ilustracjach mocno nasyconych możliwy do zastosowania kontur w kolorze białym lub żółtym 100%)
  2. uproszczony czysty, nasycony kolor  
  3. kontrast i nasycenie koloru (patrz Zestawienie barw - kontrast barw)
  4. uproszczenie ilustracji i fotografii do takiej ilości szczegółów, która niesie za sobą podstawowy komunikat merytoryczny; np. stosowanie fotografii szparowanych (pozbawionych tła) w ramkach pogrubionych
  5. skalowane ilustracji w taki sposób, aby w zależności od treści merytorycznych stanowiły odpowiednio 100%, 50% lub 25% maksymalnego pola zadruku      (obszar jaki zajmuje na stronie jej zawartość drukowana, pozostała część to marginesy), jeżeli ilustracja umieszczona jest w ramce wielkość ta dotyczy wielkości ramki na obszarze maksymalnego pola zadruku
  6. układ ilustracji i fotografii powinien być prosty: jedna obok drugiej nie zachodzące na siebie, nie układane pod kątem, raczej jednoplanowe; zachowanie odległości od 5 do 10 mm między ilustracjami w ramkach (jeżeli stanowią 25%, 50% maksymalnego pola zadruku).
  7. stosowanie maksimum 4 ilustracji czy fotografii na stronie, dopuszczalna jest większa ilość elementów graficznych, jeżeli stanowią o tym względy merytoryczne
  8. skalowanie i modyfikacja opisów map (tzw. legendy) 
  9. Ilustracje nie powinny zawierać efektów „akwarelowych”, rozbarwień tonalnych, cieniowania (gradientu), elementów tekstu, bogatych teł.
Obiekty ilustracyjne użyte w podręcznikach powinny cechować następujące parametry:

           

Brak cieniowania i gradientów, jak najmniejsza ilość szczegółów z zachowaniem charakteru i informacji niesionej przez ilustrację. Zachowane powinny być wyraźne odległości między elementami ilustracji. Nie stosuje się ilustracji na spad (zajmujących obszar do krawędzi strony). 

Postacie:
obwiedzione czarnym wyraźnym konturem, wypełnione jednolitym kontrastującym kolorem wyraźnie różnicującym elementy np. ubioru. Nie stosuje się faktur, deseni, napisów na elementach ubiorów. Postacie nie powinny być umieszczane jedna za drugą lub bardzo blisko siebie.

Przedmioty:
Konieczny czarny kontur, wypełniony jednolitym kolorem, zalecane rysunki o jak najmniejszej ilości szczegółów, jednakże takiej, która nie będzie zacierać treści merytorycznych. 

Zwierzęta:
Nie stosuje się perspektywy skracającej, lecz rzuty najwyrażniej określające cechy (profil).

Sceny rodzajowe:
Postacie w plenerze, we wnętrzach - takie sceny powinny być ograniczane do niezbędnej ilości obiektów. np. grupa dzieci (to dwoje, troje). Sprzęty we wnętrzach, elementy pleneru - ilość niezbędna do pokazania scenki, zdarzenia, zgodna z treścią, którą ilustruje.

Reprodukcje i zdjęcia:
Szczególną uwagę należy zwrócić na czytelność i jakość reprodukcji malarstwa, a ich dobór skonsultować ze specjalistami. Uwagi dotyczące jakości należy również odnieść do fotografii. Tu jednak generalną zasadą powinna być ich wymiana na ilustracje, bądź wycinanie fragmentu niezbędnego do przekazania informacji (szparowanie obiektu)

Ćwiczenia, w których użyto kropek do wskazania miejsca wpisania liter (sylab, wyrazów):
zaleca się stosowanie kropek o kolorze 100% czerni, i wielkości wynikającej z wielkości używanej czcionki Bold - 30pt. z zachowaniem zasady kropka, spacja, kropka i ilości kropek równej ilości liter w wyrazie.

Tabelki, krzyżówki: 

  1. tabelki - linia 100% czarny, pogrubiona, jeżeli jest to uzasadnione merytorycznie z wypełnieniem („podświetleniem”) jasnymi, gładkimi kolorami - tintą czyli „tłem” (konieczne jest zwrócenie uwagi na sąsiadujące ze sobą kolory). Odległości między liniami wynikać powinny z wielkości czcionki użytej do wpisanych danych.
  2. krzyżówki - stosuje się kratki 10 x 10mm, miejsce na wpisanie hasła wyróżnia się grubszą kreską. Nie stosuje się linii przerywanych. 

Piktogramy (ćwiczenia, polecenia, przypomnienia):
stosuje się uproszczone, zmodyfikowane, w stosunku do oryginalnych ikon, pamiętać należy o umieszczeniu ich w legendzie na początku podręcznika.

DODATKOWO pomocne może być umieszczenie w podręczniku przezroczystych kolorowych folii wzmacniających kontrast. Podręcznik tak zaadaptowany spełnia nie tylko rolę dydaktyczno-edukacyjną, ale również poznawczą.

Przykładowy obraz

 

 

 

 „Zestawienie barw - kontrast barw” źródło:  Materiały Tyflologiczne, PZN W-wa 2001, Zeszyt 11, Dostosowanie środowiska fizycznego do potrzeb osób niewidomych i słabowidzących, str.117Aries Artidi, Kontrast barwny a słabowzroczność

 
Menu
Strona główna
Per linguas mundi ad laborem
Osoba z uszkodzeniem wzroku
Uczeń niepełnosprawny w szkole
Informacje dla studentów niepełnosprawnych
Nowe technologie - wyposażenie dla ucznia i studenta
Pokój nauczycielski
Informacje dla wykładowców
Czytelnia
Adaptacja podręczników
Poradnik dla rodziców
Aktualności
Ważne linki
Kontakt
Biuro ds. Osób Niepełnosprawnych
Pokaz slajdów
© 2017 Portal Ośrodka Adaptacji Materiałów Dydaktycznych