Tu jesteś:Strona główna arrow Czytelnia arrow System Louisa Braille'a nie tylko dla niewidomych
System Louisa Braille'a nie tylko dla niewidomych

 

Opracowanie: Małgorzata Paplińska
Pełen tekst został opublikowany w: Pedagogika specjalna - kontynuacja tradycji dla przyszłości. Zabłocki J. K,  Gorajewska D. (red.), Warszawa, Wydawnictwo APS, s. 117-122  

Sytuacja społeczna osób niewidomych zmieniała się na przestrzeni wieków. Przeobrażeniu ulegał stosunek społeczeństwa do osób niewidomych, a także coraz bardziej czynna postawa niepełnosprawnych wzrokowo osób w zakresie komunikacji. Przez stulecia poszukiwano rozwiązań prowadzących do stworzenia wypukłego rodzaju pisma, który umożliwiałby pełny zapis w dowolnej notacji: muzycznej, matematycznej,  czy chemicznej.  Główne dążenia zmierzały ku opracowaniu takiego pisma, które nie byłoby tylko rodzajem druku, ale przede wszystkim umożliwiałoby samodzielne robienie notatek przez osoby niewidome. Dziś, wykorzystując system Louisa Braille’a, poszukuje się nowych technologii w opracowaniu i zwiększaniu dostępu do druku osób z dysfunkcją wzroku. Duży nacisk kładzie się na rozwój metod nauczania osób niepełnosprawnych wzrokowo oraz  doskonalenie programów przygotowujących nauczycieli do pracy z niewidomym uczniem. Obecne dążenia badawcze nie byłyby możliwe, gdyby nie ewolucja myśli dotycząca możliwości i potrzeb osób niewidomych.

W historii pisma dla niewidomych można dokonać podziału ze względu na koncepcje różniące się jakościowymi cechami pisma lub uwzględniając kierunki poszukiwań osób widzących, bądź niewidomych, albo też ujmując chronologicznie dzieje pisma dla niewidomych. Pierwszy okres nazwany przedbrajlowskim dotyczy  poszukiwań  sposobów komunikacji z osobami niepełnosprawnymi wzrokowo za pomocą słowa pisanego i kończy się na pracach modyfikacyjnych Louisa Braille'a. Drugi okres związany jest z opracowaniem i wdrożeniem systemu opartego na sześciopunkcie. Ostatni obejmuje próby stworzenia nowych systemów zbudowanych podobnie jak pismo L.Braille'a lub zawierających zupełnie inne rozwiązania. Pierwsze pomysły związane były z grawerowaniem liter alfabetu łacińskiego na drewnianych, później metalowych tabliczkach. Zgodnie z koncepcją Francesco Lucasa z Saragossy (1517 r.) i późniejszych, niewidomi dotykając palcem wyrytych kształtów liter mogliby po pewnym czasie nauczyć się  identyfikować ich kształty, a w konsekwencji pisać. O ile system ten pozwolił na zapisywanie informacji przez niewidomego w czarnym druku i odczytywanie jej przez osobę widzącą, o tyle następowało zakłócenie w odbiorze informacji zwrotnej. Niewidomy nie był w  stanie odczytać zapisu dokonanego przez osobę widzącą i musiał korzystać z pomocy lektora. Nie ustawano jednak w poszukiwaniach sposobu na pełną komunikację niewidomego w społeczeństwie. Następne stulecia przyniosły nowe pomysły, jakimi było odlewanie liter z ołowiu, cyny lub  wykonywanie ich z drutu. Odlewy nie zyskały sympatii osób niepełnosprawnych wzrokowo, ponieważ były niewyraźne, szorstkie w dotyku, a tym samym trudne do identyfikacji. Francesco Lan Terzi (1670 r.)  przedstawił kilkanaście projektów opartych na kombinacjach punktów wykłuwanych na papierze oraz linii przecinających się pod kątem prostym. Pomysły jego nie zostały przyjęte przez środowisko niewidomych, ponieważ odebrano je bardziej jako szyfry niż pismo dla niepełnosprawnych wzrokowo. Największym osiągnięciem F.L. Terzi było użycie punktu w systemie pisma. Podstawową przyczyną prowadzącą do powtarzania tych samych pomysłów, które nie zostały zaakceptowane i wykorzystane przez ludzi niewidomych do komunikacji był brak wystarczającej wiedzy z zakresu percepcji dotykowej oraz nieznajomość cech dotyku. Valentin Haüy  w założonej przez siebie szkole dla niewidomych (1784 r.) wprowadził naukę czytania wypukłych liter na drewnianych klockach. Wkrótce potem na specjalnie przez siebie skonstruowanej prasie drewnianymi, a później metalowymi czcionkami wytłaczał litery na papierze. Takie rozwiązanie umożliwiało wykonanie wielu odbitek tego samego tekstu składającego się z liter łacińskich, zapisanych wypukłą linią ciągłą. Kolejnym krokiem w ewolucji pisma dla niepełnosprawnych wzrokowo osób było drukowanie linii punktowej przez W. Kleina (1809 r.) Przy pomocy czcionek szpilkowych drukował proste w kształtach litery łacińskie. Choć wciąż pojawiały się nowe pomysły pisma dla niewidomych, to jednak, żaden system nie zyskał popularności wśród środowiska osób z dysfunkcją wzroku. Koncepcja zastosowania punktu, czy linii punktowej w czytaniu bezwzrokowym posłużyła francuskiemu kapitanowi Charlesowi Barbierowi do stworzenia zaszyfrowanego pisma przeznaczonego do celów wojskowych . Było to  dwunastopunktowe pismo – szyfr.  Kluczem do tego szyfru była tabela z trzydziestoma sześcioma znakami.  Najwięcej zarzutów jakie stawiano wynalazkowi Ch. Barbiera dotyczyło układu fonetycznego, który uniemożliwiał notację zgodną z zasadami ortografii. System ten nie uwzględniał także zapisu znaków interpunkcyjnych, ani cyfr. Na kanwie dwunastopunktu kilku uczniów Królewskiego Instytutu dla Niewidomych w Paryżu rozpoczęło intensywne poszukiwania nowych rozwiązań w zakresie pisma punktowego. W grupie zdolnych wychowanków dążących do wprowadzania zmian i ulepszeń w tym piśmie znalazł się Louis Braille, który jako piętnastoletni uczeń zmodyfikował dwunastopunkt Ch. Barbiera do sześciu punktów, ułożonych w dwóch kolumnach po trzy punkty w każdej. Dzięki redukcji wypukłych punktów zmniejszyła się znacznie wysokość znaku do sześciu i pół milimetra, co znacznie ułatwiło percepcję dootykową sześciopunktu. Wyższość systemu L. Braille’ a nad innymi, wcześniejszymi, a także powstałymi później systemami polega na tym, że uwzględnia on notację zgodną z zasadami ortografii i interpunkcji. Dzięki niemu możliwa jest również notacja matematyczna, czy muzyczna.

Przez stulecia dążono do opracowania najlepszych rozwiązań umożliwiających niewidomym  dostęp do pisma, a tym samym komunikację ze światem widzących. Współczesne poszukiwania zmierzają w wielu kierunkach i obejmują między innymi metody przygotowujące nauczycieli do pracy z niewidomymi. Jako przykład przedstawiono dalej treści oparte o doświadczenia z zajęć ze studentami Tyflopedagogiki prowadzonych przez autorkę w ramach przedmiotu Techniki brajlowskie na APS.

Edukacja brajlowska obejmuje dwa stopnie. Poziom pierwszy stanowi nauka brajla integralnego, niepodzielnego, w którym tekst zapisywany jest dokładnie litera po literze.  Na drugim poziomie nauki brajla stosuje się skróty brajlowskie. Zapis skrótowy  pozwala otrzymać, biorąc pod uwagę te same wyrazy, krótszy i mniejszy objętościowo tekst. Do prowadzonych dla osób widzących zajęć nauki pisma punktowego L. Braille’a autorka wykorzystuje się niemal równolegle trzy rodzaje druku.  Pierwszy z nich to zwykły tekst, którego przepisywanie w brajlu służy opanowaniu i rozwijaniu umiejętności pisania zarówno na tabliczce, jak i maszynie brajlowskiej. Drugi rodzaj druku stanowią wypukłe teksty drukowane na drukarce brajlowskiej. Najczęściej są to proste opowiadania lub fragmenty artykułów z codziennej prasy, których początkowe „rozszyfrowywanie” wpływa na stopniowe rozwijanie umiejętności czytania wypukłego pisma L. Braille’a. Nieodłącznym materiałem dydaktycznym wykorzystywanym w trakcie zajęć, niemal równolegle z pozostałymi jest brajl czarnodrukowy.

Ponieważ nauka brajla sprawia często wiele kłopotu osobom widzącym, zwłaszcza w początkowej fazie uczenia się (główny problem stanowi wzrokowe rozróżnianie bezbarwnych, wypukłych punktów oraz identyfikacja znaków brajlowskich), to zaproponowano ułatwienie jakim jest brajl czarnodrukowy. Jest to rodzaj płaskiego pisma, wiernie odwzorowującego system Louisa Braille’a. W kontrastowym, biało-czarnym zapisie notacji brajlowskiej zachowano wszystkie zasady tego systemu. Bezbarwne, trójwymiarowe punkty zostały zamienione w dwuwymiarowe, czarne punkty. W ten sposób uzyskano duży kontrast pomiędzy punktami a tłem, co znacznie ułatwia naukę identyfikacji poszczególnych znaków.

Częstym problemem początkujących użytkowników brajla jest wzrokowa percepcja wypukłych znaków brajlowskich. Dużą trudność sprawia przede wszystkim wzrokowe rozróżnianie bezbarwnych, wypukłych punktów w znaku brajlowskim. Nierzadkim błędem popełnianym przez widzące osoby rozpoczynające naukę brajla jest interpretacja sąsiadujących ze sobą punktów z dwóch znajdujących się obok siebie znaków, jako jeden znak. Zapis w brajlu czarnodrukowym sprzyja więc nauce przyporządkowania punktów do określonego znaku brajlowskiego.

Dla osób widzących, które zazwyczaj korzystają z  pamięci wzrokowej,  pomocą w uczeniu się brajla jest użycie kontrastowego druku. Zasada odczytywania tekstu w brajlu czarnodrukowym jest bardzo prosta, a rozpoznawanie znaków brajlowskich dużo łatwiejsze. Ukazanie całego sześciopunktu z zaakcentowaniem punktów aktywnych wspomaga orientowanie się w sześciopunkcie oraz ułatwia identyfikację znaku brajlowskiego z odpowiadającą mu literą lub znakiem interpunkcyjnym. Wypukłe punkty w znaku brajlowskim zostały oznaczane jako duże czarne punkty. Nieaktywne punkty w znaku, a więc te, które nie są wypukłe, zaznaczono mniejszymi, czarnymi kropkami. Pierwszy znak brajlowski na rysunku, odpowiadający literze „b” składa się z dużych punktów: pierwszego i drugiego. Pozostałe, mniejsze punkty: trzeci, czwarty, piąty i szósty, zaznaczono jedynie dla lepszej orientacji w sześciopunkcie.

Brajl czarnodrukowy nie powinien być stosowany jako samodzielna metoda  nauki pisma punktowego, a jedynie jako metoda wspierająca. Dla osób słabo widzących oraz stopniowo tracących wzrok brajl czarnodrukowy może być wsparciem w opanowaniu pisma wypukłego. Jego zaletą jest zarówno bardzo duży kontrast, jak i możliwość regulowania wielkości druku w zależności od potrzeb i możliwości wzrokowych osób uczących się.  Materiały w brajlu przygotowywane są przy użyciu edytora tekstu brajlowskiego i drukowane na drukarce brajlowskiej. Zwykłe drukowane materiały są edytowane przy użyciu standardowego edytora tekstu i drukowane na standardowej drukarce.

Materiały w brajlu czarnodrukowym mogą być drukowane na standardowej drukarce, jednak standardowe edytory tekstu nie pozwalają na proste przygotowywanie tekstu do wydruku. Rozwiązania dostarczają systemy składu tekstu LaTeX i TeX.  Praca z systemem LaTeX opiera się na idei logicznego formatowania tekstu. Stosując takie formatowanie autor przygotowuje, przy użyciu dowolnego edytora tekstu, plik wejściowy zawierający oprócz tekstu  instrukcje formatujące. Plik ten następnie jest przetwarzany przez program edycji tekstu, który tworzy plik wyjściowy, przeznaczony do wydruku. Do systemu LaTeX stworzony został dodatkowy pakiet o nazwie „braille” umożliwiający składanie dokumentów zawierających tekst w brajlu czarnodrukowym. Pierwszą wersję systemu LaTeX opracował Leslie Lamport. Narzędzie to rozpowszechniane jest nieodpłatnie. Na rysunku 4 przedstawiono budowę pliku wejściowego .tex. Plik składa się z preambuły oraz treści dokumentu. W preambule zdefiniowany jest typ dokumentu (książka, artykuł, itp.), wielkość czcionki, format kartki, tytuł i autor dokumentu. W preambule następuje  również deklaracja stosowanych dodatkowych pakietów. W treści dokumentu znajduje się tekst właściwy oraz instrukcje formatujące (poprzedzone znakiem „\”) określające czy dany tekst jest np. tytułem rozdziału czy sekcji, jaki jest format czcionki danego fragmentu tekstu, itp.

W pakiecie zdefiniowano instrukcje:

  • \braillebox{} – wygenerowanie sześciopunktu z aktywnymi punktami o numerach wyszczególnionych w nawiasie;·       
  • \braille{} – wygenerowanie w brajlu czarnodrukowym tekstu zawartego w nawiasach.

Zalety stosowania systemu LaTeX do generowania dokumentów zawierających tekst w brajlu czarnodrukowym to: możliwość automatycznego generowania brajla czarnodrukowego z tekstu, obsługa skrótów brajlowskich, możliwość ustawiania wielkości sześciopunktu oraz prosta adaptacja do języka polskiego.

Brajl czarnodrukowy przeznaczony jest dla osób widzących i wykorzystywany głównie do samodzielnej nauki brajla. Jest nieocenioną pomocą w prezentacji bardziej skomplikowanego zapisu matematycznego, chemicznego, czy fizycznego. Ułatwia bardziej zaawansowanym użytkownikom brajla zrozumienie zasad takiej notacji brajlowskiej.  Może być również używany jako graficzna prezentacja systemu polskich ortograficznych skrótów brajlowskich, bo pozwala on w stosunkowo łatwy sposób przedstawić zasady tworzenia skrótów wszystkich stopni i zobrazować je konkretnymi przykładami.

Dzięki zastosowaniu nowych technologii i technik informatycznych brajl stał się bardziej przyjazny nie tylko dla osób niewidomych, ale również dla jego widzących użytkowników. Brajl w czarnym druku daje możliwość opracowania i wydrukowania podręczników metodycznych dla nauczycieli  nauczania początkowego w szkołach dla dzieci niewidomych oraz dla nauczycieli uczących w szkołach integracyjnych, a także dla instruktorów brajla.  Jest również okazją do podjęcia samodzielnej nauki alfabetu i zasad zapisu brajlowskiego przez rodziców niewidomego dziecka.

Literatura:

  1. Czerwińska M. (1999) Pismo i książka w systemie L. Braille’a w Polsce. Historia i funkcje rewalidacyjne. Wydawnictwo SBP, Warszawa.
  2. Kommer E. (1993) Je donne ma  langue au chat. Méthode d’abrégé en braille et noir, Institut National des Jeunes Aveugles, materiał niepublikowany.
  3. Kommer E. (1994) Le Braille en noir. Méthode d’apprentissage du braille intégral destinée aux personnes qui voien“, Institut National des Jeunes Aveugles, materiał niepublikowany.
  4.  Jakubowski S. (red) (2001) Poradnik dydaktyczny dla nauczycieli realizujących podstawę programową w zakresie szkoły podstwaowej i gimnazjum z uczniami słabo widzącymi. Ministerstwo Edukacji Narodowej, Warszawa.
  5. Lamport L. (1986) LaTeX: A Document Preparation System, Addison-Wesley, Massachusetts.
  6. Park W. (1999) Summary of Grade 1 and 2 Braille, http://www.tug.org/ 
 
Menu
Strona główna
Per linguas mundi ad laborem
Osoba z uszkodzeniem wzroku
Uczeń niepełnosprawny w szkole
Informacje dla studentów niepełnosprawnych
Nowe technologie - wyposażenie dla ucznia i studenta
Pokój nauczycielski
Informacje dla wykładowców
Czytelnia
Adaptacja podręczników
Poradnik dla rodziców
Aktualności
Ważne linki
Kontakt
Biuro ds. Osób Niepełnosprawnych
Pokaz slajdów
© 2017 Portal Ośrodka Adaptacji Materiałów Dydaktycznych