Tu jesteś:Strona główna arrow Uczeń niepełnosprawny w szkole arrow Adaptacja klasy pod kątem potrzeb i możliwości ucznia słabowidzącego
Adaptacja klasy pod kątem potrzeb i możliwości ucznia słabowidzącego

WARUNKI OPTYMALNEGO FUNKCJONOWANIA UCZNIA Z DYSFUNKCJĄ WZROKU W KLASIE INTEGRACYJNEJ 

Opracowanie: Mirosława Błaziak i Aldona Kałkus 
Ośrodek Szkolno – Wychowawczy dla Dzieci i Młodzieży Słabowidzącej w Lublinie

Reforma oświaty realizowana w Polsce od lat 90-tych zwraca szczególną uwagę na potrzeby edukacyjne dzieci niepełnosprawnych w systemie integracyjnym. Zwolennicy integracji podkreślają, że daje ona możliwość rozwoju dziecka w naturalnym środowisku, bez izolacji od rodziny, przygotowuje do życia w społeczeństwie, a pełnosprawnym rówieśnikom pozwala na kształtowanie postaw tolerancji i akceptacji osób niepełnosprawnych.

W tym kontekście coraz częstszym staje się fakt nauki dziecka słabowidzącego lub niewidomego w szkole ogólnodostępnej. By ten czas zmagań o zdobycie wiedzy był dla niego źródłem satysfakcji, komfortu psychicznego i samorealizacji, należy spełnić kilka warunków:

  • Dokonać adaptacji miejsca pracy ucznia
  • Zapewnić odpowiednie oprzyrządowanie i wyposażenie ucznia we właściwe pomoce i materiały
  • Zapewnić specjalistyczną opiekę pedagogiczną
Adaptacja miejsca pracy.

Przystępując do realnych modyfikacji szkolnego środowiska fizycznego, uwzględniających potrzeby ucznia słabo widzącego i niewidomego, powinniśmy rozpocząć działania od prostych technicznie zmian w zakresie:

  1. odpowiedniego oświetlenia
  2. kontrastu kolorystycznego
  3. wielkości wykorzystywanych pomocy dydaktycznych
  4. zorganizowania przestrzeni

Oświetlenie

Bardzo istotnym aspektem w przystosowaniu miejsca pracy dla ucznia słabowidzącego jest oświetlenie. Światło słoneczne jest najbardziej naturalnym rodzajem oświetlenia. Najkorzystniejszym typem oświetlenia sztucznego jest światło mieszane: jarzeniowe do ogólnego oświetlenia klasy, korytarza czy innego pomieszczenia szkolnego, a dodatkowo światło żarowe do pracy z bliska.

Dodatkowa lampa powinna być zaopatrzona w ruchome ramię, a obudowa żarówki osłaniać ją całą, by żarówka nie wystawała poza obudowę. Lampkę ustawiamy po przeciwnej stronie w stosunku do ręki pracującej dziecka; do czytania źródło światła powinno być umieszczone po tej stronie, po której uczeń ma lepsze oko.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę na zjawisko olśnień rażącym światłem, najczęściej spowodowane odbiciem promieni od błyszczących blatów ławek, parkietu, luster, szyb w meblach lub oknach. By tego uniknąć powinniśmy pamiętać o zabezpieczeniu w klasie możliwości zasłaniania okien. Pamiętać również należy o potrzebach ucznia słabowidzącego ze światłowstrętem. Ławkę dla takiego ucznia ustawiamy tyłem do okna i z dala od niego.

Kontrast

Na terenie szkoły należałoby wprowadzić oznaczenie pierwszego i ostatniego stopnia schodów jaskrawą farbą lub taśmą odblaskową, kontrastującą z kolorem posadzki. Dla bezpieczeństwa ucznia niewidomego ostrzeżenie o zbliżających się schodach wykonujemy z paska o wyczuwalnej fakturze. Krawędzie drzwi, szafek, parapety, włączniki światła też oznaczamy jaskrawym kolorem. Listwy przypodłogowe oraz framugi drzwi pomalujmy kolorem kontrastującym z podłogą i ścianami. Duże powierzchnie malujemy matowymi farbami o mocnych, czystych kolorach. Zadbajmy o to, by tablica była duża, czarna lub ciemnozielona, matowa, gładka i dobrze oświetlona, a kreda miękka – biała albo żółta. Blaty powinny mieć matowe powierzchnie lub matowe podkładki, najlepiej jednobarwne. Również jednobarwna, bez wzorów, powinna być wykładzina dywanowa, która stanowi niezbędny element wyposażenia sali lekcyjnej zwłaszcza w klasach nauczania zintegrowanego.           

Wielkość 

Nauczyciel winien sprawdzić, z jakiej odległości oraz jakiej wielkości litery i przedmioty uczeń widzi najlepiej i pozwalać mu na podchodzenie do oglądanych obiektów, by ułatwić ich poznanie. Przedmioty o zbyt dużych rozmiarach starajmy się zastępować modelami.

Przestrzeń

W klasie stoliki i krzesła ustawmy w taki sposób, by powstała wyraźnie określona ścieżka komunikacyjna. Będzie to z korzyścią zarówno dla uczniów słabo widzących lub niewidomych, jak i dla uczniów pełnosprawnych. Ważne jest, by nauczyciel zwracał uwagę uczniów na potrzebę zachowania ładu w sali lekcyjnej, na dostawianie krzesełek do stolika, wieszanie plecaków lub umieszczanie ich w odpowiednich miejscach i o ewentualnych zmianach w urządzeniu klasy informował ucznia z dysfunkcją wzroku. Dobrze jest przyjąć zasadę, by drzwi do klasy pozostawiać albo zamknięte, albo całkowicie otwarte.

W pierwszych dniach roku szkolnego dobrze jest przeprowadzić dla wszystkich uczniów lekcję orientacji. Dzięki temu uczeń słabowidzący lub niewidomy będzie umiał zlokalizować i dojść np. do WC, jadalni, świetlicy, szatni, sekretariatu. W miarę możliwości nauczyciel powinien poświęcić temu dodatkowy czas, bądź zasugerować rodzicom, by o to zadbali. Dzięki temu dziecko poczuje się w nowym otoczeniu bezpiecznie i niezależnie. Nauczyciel nie powinien zabraniać niewidomemu lub słabo widzącemu uczniowi samodzielnego poruszania się po szkole. W klasie należy pomóc uczniowi w nabyciu orientacji w ustawieniu mebli, umiejscowieniu stanowisk pracy ulubionych kolegów, biurka nauczyciela. 

Jeśli uczeń jest niewidomy, postarajmy się o oznaczenia dotykowe, najlepiej wypukłe, na szafki, półki ucznia, półki z określonymi pomocami, kartami pracy, przyborami. Można je oznaczyć podpisami brajlowskimi. Oznaczenia i podpisy powinny być tak umieszczone, żeby dziecko mogło do nich swobodnie sięgnąć ręką. Od początku kładźmy nacisk na porządkowanie przez ucznia swoich rzeczy na półce.

Stałość w ustawieniu sprzętów jest również istotna w przypadku ucznia słabowidzącego. Z myślą o nim umieśćmy, najlepiej na poziomie oczu, duże napisy z informacjami dotyczącymi rozmieszczenia pomocy. Litery powinny być duże, drukowane, na matowym, kontrastowym tle. Pamiętajmy o kontrastowym zestawianiu pomocy - wpłynie to na poprawę widoczności. Pomoce kilkuelementowe, drobne starajmy się umieszczać w pojemnikach, najlepiej zamykanych. Dobrym pomysłem może być również wykończenie kilku ławek (niekoniecznie tylko dla niewidomego lub słabowidzącego) specjalną listwą przymocowaną dookoła całego blatu, by tworzyła nieco podwyższony brzeg. Zapobiegnie to zsuwaniu się z blatu stolika przypadkowo potrąconych rzeczy, a uczniowi zaoszczędzi kłopotu. Przy ewentualnym zakupie nowego sprzętu postarajmy się zaopatrzyć salę lekcyjną w ławki z ruchomym blatem. Dają one możliwość ustawienia blatu pod różnym kątem. Dzięki temu uczeń słabowidzący może regulować odległość np. do czytanego tekstu, tak, by zachować prawidłową postawę ciała.


Odpowiednie oprzyrządowanie i wyposażenie ucznia we właściwe pomoce i materiały.

Ucznia wyposażonego w pomoce optyczne należy zachęcać do korzystania z nich również na zajęciach lekcyjnych. W przypadku, gdy na podstawie wywiadu z rodzicami okazuje się, że ich dziecko nie korzystało z porad instruktora widzenia, należałoby zainicjować ten kontakt, głównie w celu dobrania odpowiedniej pomocy optycznej oraz dokonania funkcjonalnej oceny widzenia i ewentualnego uczestnictwa w zajęciach z rehabilitacji wzroku. Uczniowi ze szkoły masowej przysługują dodatkowe 2 godziny na zajęcia specjalistyczne typu: usprawnianie widzenia, orientacja przestrzenna, nauka pisma punktowego. Mogą je prowadzić specjaliści z ośrodków specjalnych dla uczniów słabowidzących i niewidomych lub pracownicy z okręgów PZN. Skierowanie na dodatkowe zajęcia wydaje poradnia psychologiczno – pedagogiczna.

Do pracy z bliska niezwykle pomocna uczniowi słabowidzącemu będzie lupa - pomoc dająca powiększenie od kilku do kilkunastu razy oraz powiększalnik TV, dający możliwość powiększenia obrazu nawet do 64 razy. Uczniom słabowidzącym może służyć do długotrwałej pracy wzrokowej, ponieważ powoduje – dzięki dużemu polu widzenia i wygodnej pozycji – mniejsze zmęczenie. Powiększalnik może być używany do czytania, pisania, rysowania, kolorowania, oglądania zdjęć, map i rysunków.  

Ponadto uczeń słabowidzący może potrzebować pomocy optycznych do obserwacji z daleka w pomieszczeniu ( np. tablicy, ekranu TV, sceny w teatrze) i do spostrzegania obiektów w terenie (nazwy i numery domów, numery autobusów). Przydatne wtedy będą lunety lub lornetki, trzymane w ręku lub zamontowane w oprawie okularowej.

Uczeń słabowidzący i niewidomy powinien zostać wyposażony w odpowiednie podręczniki, które umożliwią mu samodzielne zdobywanie wiedzy. Podręczniki wydane w wersji brajlowskiej lub drukiem powiększonym można pożyczać w bibliotekach Polskiego Związku Niewidomych, szkołach dla słabo widzących i niewidomych lub zamawiać ich wydrukowanie w Centralnym Zakładzie Wydawnictw i Nagrań PZN( ul. Konwiktorska 9, Warszawa).

W kontekście nowych programów szkolnych i nowych podręczników nauczyciel w klasie integracyjnej staje przed dylematem: czy uczyć według nienowoczesnych podręczników, czy też próbować przy pomocy rodziców, wolontariuszy tworzyć na bieżąco przedruk tekstów i ćwiczeń dla dziecka niewidomego. Jedno jest pewne: nie ma mowy o pełnej integracji, gdy dziecko z dysfunkcją wzroku na lekcji czyta inny tekst lub wykonuje inne ćwiczenie niż pozostali uczniowie. Czasem wystarczy zmienić nieco polecenie, aby to samo ćwiczenie mogli wykonywać uczniowie widzący i niewidomi.

Uczeń słabowidzący w zależności od indywidualnych potrzeb może korzystać z zeszytów z pogrubioną linią. Indywidualnie trzeba dobrać odpowiedni przyrząd do pisania. Może nim być cienkopis, flamaster z pogrubioną końcówką. Do czytania, jeśli nie ma w klasie stolików z ruchomymi blatami, bardzo przydatna jest podstawka do książek oraz tzw. „ okienko” do czytania, czyli prostokąt ciemnego kartonu z wyciętym otworem, który pozwala widzieć tylko jedną linijkę tekstu. Pomocny może być również podkładany pod czytaną stronę ciemny papier zmniejszający jego jasność lub arkusz folii, np. żółtej, umieszczany na tekście w celu uzyskania lepszego kontrastu. Jeżeli uczeń musi przerwać czytanie lub czytając robi notatki, może zaznaczyć miejsce w tekście, wykorzystując np. spinacz.

W zależności od stopnia opanowania pisma Braille`a uczeń niewidomy powinien być zaopatrzony w tabliczkę i dłutko brajlowskie lub maszynę brajlowską. Do wyprawki należą także: kubarytmy - do nauki matematyki, folie do rysunku wypukłego, papier brajlowski (zaopatrują Okręgi PZN ), wypukłe mapy i globusy (czytelne dla dotyku i zarazem barwne, odpowiednio skontrastowane, dostosowane dla słabo widzących) – stosowane na lekcjach geografii.

Warto również pamiętać o „książce mówionej” (tzn. nagranym na kasecie magnetofonowej tekście literackim), którą zwykle można wypożyczyć w kilku bibliotekach w danym mieście lub bibliotece PZN.

Uczniowi należy zapewnić – w miarę możliwości - dodatkowe miejsce na przechowywanie podręczników i innych materiałów w klasie. Przy nagrywaniu krótkich informacji uczeń może korzystać z dyktafonu.

W dobie powszechnej komputeryzacji nie sposób nie wspomnieć o możliwości wykorzystania komputera w pracy z uczniem słabowidzącym lub niewidomym. Istnieją bowiem programy mogące powiększyć określone fragmenty tekstu do kilkudziesięciu razy, zamienić kolor obrazu i tła, symulować na ekranie wędrującą lupę. Zestaw komputerowy może być wyposażony w powiększoną klawiaturę. Komputer z dołączoną drukarką brajlowską daje możliwość przeniesienia danego tekstu na wersję brajlowską.

Specjalistyczna opieka pedagogiczna.

Właściwe zaspokajanie szeroko pojętych potrzeb ucznia słabowidzącego lub niewidomego uczęszczającego do klasy integracyjnej wymaga specjalistycznego wsparcia. Pracujący w klasie integracyjnej nauczyciel powinien znać metody pracy z uczniami z dysfunkcją wzroku i tak planować zajęcia dla uczniów pełno- i niepełnosprawnych, by realizowane treści były takie same, natomiast metody dostosowane do możliwości uczniów słabo widzących i niewidomych. Nie może mieć miejsca sytuacja, by z powodu niepełnosprawności ucznia omijane były pewne zagadnienia czy ćwiczenia. Korzystając z metod tyflopedagogiki należy tak dobierać pomoce i metody, by umożliwić uczniowi poznanie całego przewidzianego programem materiału.

Prowadzący zajęcia powinien słownie objaśniać wszystko to, co robi, by uczeń w pełni mógł uczestniczyć w lekcji. Niewidomemu uczniowi należy udzielać dodatkowych wskazówek co do przedmiotów, zjawisk, które uczniowie widzący uzyskują za pomocą obserwacji. Podczas zwiedzania wystaw na terenie szkoły lub poza nią nauczyciel powinien umożliwić niewidomemu uczniowi dotykowe oglądanie organizowanych wystaw. W miarę możliwości uczenie niewidomego powinno odbywać się w naturalnym środowisku, by miał okazję dotykowego poznawania oglądanych przedmiotów. Uczeń niewidomy koncentruje się głównie na bodźcach słuchowych, co prowadzi do szybszego zmęczenia, dlatego należy pamiętać o stosowaniu przerw śródlekcyjnych lub zmianie form pracy w czasie zajęć.

Proces przystosowania szkoły masowej do przyjęcia ucznia niepełnosprawnego powinien zacząć się jeszcze przed przybyciem ucznia do szkoły i być stale modyfikowany.

Bibliografia:  

  1. Adamowicz – Hummel A.: Posługiwanie się wzrokiem przez dzieci słabo widzące [w:] Poradnik dydaktyczny dla nauczycieli realizujących podstawę programową w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum z uczniami niewidomymi i słabo widzącymi, pod red. S. Jakubowskiego, Warszawa 2001
  2. Duffy M., Maj W.: Ocena i adaptacja miejsca pracy dla osób niewidomych i słabo widzących [w:] Poradnik pracodawcy osób niewidomych i słabo widzących, Warszawa 2000
  3. Dworak D., Kuczyńska – Kwapisz J.: Stan świadczeń w Polsce w zakresie rehabilitacji wzroku na rzecz dzieci słabo widzących, Warszawa, „ Rewalidacja” 2000 nr 1
  4. Jakubowski S.: Pomoce dydaktyczne i środki techniczne przydatne w nauczaniu dzieci z uszkodzonym wzrokiem [w:] Poradnik dydaktyczny dla nauczyciel..., pod red. S. Jakubowskiego, Warszawa 2001
  5. Kawczyńska – Reguła B., Pierzchała B.: Zagadnienia nauczania początkowego dzieci z dysfunkcją wzroku [w:] op. cit.
  6. Kuczyńska – Kwapisz J.: Dzieci niewidome i słabowidzące, Warszawa1996
  7. Kuczyńska - Kwapisz J., Kwapisz J.: Rehabilitacja osób niewidomych i słabowidzących – Poradnik metodyczny, Warszawa 1996  

Pełen tekst został opublikowany w Szkole Specjalnej

 
Menu
Strona główna
Per linguas mundi ad laborem
Osoba z uszkodzeniem wzroku
Uczeń niepełnosprawny w szkole
Informacje dla studentów niepełnosprawnych
Nowe technologie - wyposażenie dla ucznia i studenta
Pokój nauczycielski
Informacje dla wykładowców
Czytelnia
Adaptacja podręczników
Poradnik dla rodziców
Aktualności
Ważne linki
Kontakt
Biuro ds. Osób Niepełnosprawnych
Pokaz slajdów
© 2017 Portal Ośrodka Adaptacji Materiałów Dydaktycznych